WOS:Litwa/Problemy współczesnego świata

Edytuj
Komentarze              Archiwum wersji (wszystkie edycje)

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

W tym rozdziale omówione zostaną problemy demograficzne, migracje ludności, zanieczyszczenie środowiska, korupcja, terroryzm i łamanie praw kobiet i dzieci.

Spis treści

Problem demograficzny

Wśród licznych problemów globalnych duże zaniepokojenie wzbudza dynamiczny przyrost ludności świata. Zbyt szybki wzrost liczby mieszkańców świata rodzi bowiem konieczność natychmiastowego uporania się z wieloma innymi problemami – zapewnienia mieszkań, pracy i żywności. Problemy demograficzne prowadzą także do znacznych migracji ludności do krajów wysoko rozwiniętych.

W XVII w. liczba ludności świata wynosiła ok. 500 mln ludzi. Od tego czasu obserwujemy stałe i coraz gwałtowniejsze zwiększanie tempa wzrostu liczby ludności. Już 200 lat później ludność świata była dwa razy liczniejsza. Nagły boom demograficzny na świecie był spowodowany polepszeniem warunków sanitarnych życia, co doprowadziło do spadku umieralności. Kolejne podwojenie liczby ludności świata trwało już ok. stu lat. Obecnie wzrost liczby mieszkańców świata o miliard trwa już tylko 11 lat.

Liczba mieszkańców świata

Rok 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2005 2009 2011 2025 2130
Liczba ludności w mld 2.535 3.32 3.68 4.438 5.291 6.115 6.512 6.829 7 8.2 (prognoza) 14 (prognoza)

Bomba demograficzna budzi zaniepokojenie, ponieważ 90% wzrostu będzie przypadać na kraje rozwijające się. Najwyższe tempo wzrostu ma miejsce w Afryce, Ameryce Łacińskiej i Azji. Problem krajów wysoko rozwiniętych jest wręcz przeciwny – postępuje w nich szybkie starzenie ludności, co będzie powodować również konieczność dostosowania polityki społecznej tych państw (zwiększenie ośrodków opieki nad osobami starszymi, zwiększenie wydatków na opiekę zdrowotną i świadczenia emerytalne oraz rentowe, rozwiązanie problemu braku siły roboczej).

Najludniejsze kraje świata

l.p. kraj liczba mieszkańców w mln (2011)
1. Chiny 1337
2. Indie 1189
3. USA 313.2
4. Indonezja 245.7
5. Brazylia 203.4
6. Pakistan 187.3
7. Bangladesz 158.6
8. Nigeria 155,2
9. Rosja 138,7
10. Japonia 126,5
11. Meksyk 113,7
12. Filipiny 101.8
13. Wietnam 90.5
14. Egipt 82
15. Niemcy 81.5
... ... ...
34. Polska 38.4
... ... ...
131. Litwa 3.5

Państwa świata według liczby ludności

Populacja.PNG

Dynamiczny wzrost naturalny prowadzi także do powstawania olbrzymich ośrodków miejskich zwanych megalopolis. Wokół nich często rozwijają się rozległe dzielnice nędzy (tzw. fawele), które charakteryzuje ogromna gęstość zaludnienia, złe warunki sanitarne oraz wysoka przestępczość.

Fawele.jpg


Największe zespoły miejskie świata

l.p. miasto kraj liczba mieszkańców w mln
1. Meksyk Meksyk 19232
2. Sao Paulo Brazylia 19226
3. Bombaj Indie 18196
4. Szanghaj Chiny 16730
5. Delhi Indie 15915
6. Pekin Chiny 14390
7. Kalkuta Indie 14277
8. Dżakarta Indonezja 13215
9. Los Angeles Stany Zjednoczone 12873
10. Buenos Aires Argentyna 12792
11. Dhaka Bangladesz 12296
12. Karachi Pakistan 12130
13. Kair Egipt 11894
14. Paryż Francja 11819
15. Nowy Jork Stany Zjednoczone 11697


Współczynnik przyrostu naturalnego

Przyrost.PNG

Uchodźcy i apatrydzi

Pomyśl!
Jakie problemy w codziennym funkcjonowaniu mają osoby, które zmuszone były do ucieczki z własnego kraju?

Często z problemami ekonomicznymi państw wiążą się procesy migracyjne. Migracje ludności, czyli zmiany przez ludzi miejsca zamieszkania, nie muszą być same w sobie problemem. Część migracji jest jednak spowodowana chęcią ucieczki przed trudnymi warunkami ekonomicznymi i społecznymi, konfliktami zbrojnymi, prześladowaniami, łamaniem praw człowieka czy klęskami żywiołowymi. Osoby, które zmuszone były opuścić swoje miejsce zamieszkania z wymienionych powyżej powodów, określamy mianem uchodźców. Sytuacja uchodźców wiąże się z reguły z bardzo trudnymi warunkami życiowymi (brak dachu nad głową, brak opieki zdrowotnej i prawnej, głód). Z tego powodu Zgromadzenie Ogólne ONZ w 1950 r. powołało Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (UNHCR), którego zadaniem jest pomoc uchodźcom, azylantom i bezpaństwowcom.

Według danych UNHCR w 2010 r. na świecie było około 10,3 mln uchodźców i ponad 15,6 mln tzw. uchodźców wewnętrznych (osób, które zostały zmuszone do opuszczenia miejsca zamieszkania z tych samych powodów, co uchodźcy, ale nie przekroczyły granic państwa). UNHCR zajmuje się również bezpaństwowcami (tzw. apatrydami), czyli osobami nieposiadającymi obywatelstwa żadnego kraju (ponieważ utracili je lub zostało im odebrane). Sytuacja prawna osób pozbawionych opieki i ochrony ze strony jakiegokolwiek państwa jest bardzo trudna. Urząd Wysokiego Komisarza Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców szacuje, że obecnie na świecie mieszka ponad 6,5 mln apatrydów.

Innym zjawiskiem niż uchodźstwo jest emigracja, w przypadku której decyzja o trwałym wyjeździe z kraju ma charakter dobrowolny. Według danych Departamentu Statystyki Litwy w 2010 r. z Litwy wyemigrowało 83157 osób. Szacuje się, że od czasu odzyskania przez Litwę niepodległości w 1991 r. państwo w wyniku międzynarodowej emigracji straciło 0.6 mln (ok. 16.2%) swoich mieszkańców. Najwięcej litewskich emigrantów wyjeżdża do Wielkiej Brytanii, Irlandii, Hiszpanii, Niemiec i USA.

Sudan.jpg

Uchodźcy z Sudanu

Zanieczyszczenie środowiska naturalnego

Pomyśl!
Jakie w Twojej opinii skutki społeczne niesie ze sobą niszczenie środowiska naturalnego? Co możesz zrobić, żeby przeciwdziałać niszczeniu środowiska?

Jednym z najpoważniejszych problemów współczesnego świata wymagających współpracy społeczności międzynarodowej jest zanieczyszczenie środowiska naturalnego. Do głównych zjawisk z tym związanych zalicza się m. in.:

  • efekt cieplarniany,
  • zanieczyszczenie powietrza,
  • zanieczyszczenie wód,
  • degradację gleb.

Efekt cieplarniany to zjawisko podwyższenia temperatury na świecie spowodowane wysoką emisją do atmosfery związków węgla, siarki i azotu w wyniku rozwoju przemysłu i motoryzacji. Podwyższenie temperatury na świecie jest uważane za przyczynę topnienia lodowców i zmian klimatycznych, a tym samym klęsk żywiołowych i żywnościowych. Wprowadzanie do powietrza w nadmiarze różnych substancji gazowych, stałych lub ciekłych prowadzi do zwiększenia liczby schorzeń układu oddechowego wśród ludności. Zanieczyszczenia powietrza są również źródłem kwaśnych deszczy, czyli opadów atmosferycznych zawierających kwas siarkowy. Kwaśne deszcze są przyczyną osłabienia płuc u niemowląt, zakwaszania rzek i jezior, niszczenia flory i fauny, degradacji gleby oraz niszczenia budynków.

Wprowadzanie do wód w nadmiarze różnych substancji organicznych i nieorganicznych uniemożliwia wykorzystanie wody do picia i zastosowań gospodarczych.

Degradacja.jpg

Degradacja gleby w wyniku różnego rodzaju zanieczyszczeń prowadzi do zmniejszania areału pól uprawnych i plonów.

Wyzwania wynikające z postępu naukowo-technicznego

Pomyśl!
Czy i jakie w Twojej opinii negatywne skutki dla społeczeństwa może przynieść postęp naukowy?

Źródeł wielu obecnych i przyszłych zagrożeń dla świata upatruje się w efektach niekontrolowanego postępu naukowo-technicznego. Jako przykład wymienia się tu m.in. rozwój genetyki, który doprowadził do opracowania techniki klonowania organizmów żywych. Naturalną konsekwencją postępu w klonowaniu może być stworzenie klona człowieka, to zaś wywołuje obawy o nieprzewidywalne skutki takich działań. Dla osób wierzących jest to również zachowanie nieetyczne, polegające na wchodzeniu w sferę zarezerwowaną dla istoty boskiej.

Owcadolly.jpg

Owieczka o imieniu Dolly była pierwszym sklonowanym ssakiem


Innym wyzwaniem wynikającym z postępu naukowo-technicznego jest zapewnienie odpowiedniej kontroli nad rozwojem technologii nuklearnych. Postęp w dziedzinie badań nuklearnych doprowadził do powstania źródeł taniej energii z elektrowni atomowych, ale także do stworzenia bomby atomowej i zagrożeń związanych z wypadkami jądrowymi takimi jak katastrofa elektrowni jądrowej w Czarnobylu w 1986 r.

Korupcja i zorganizowane grupy przestępcze

Poważnym problemem wielu państw jest znaczna korupcja, która, gdy jest bardzo rozwinięta, prowadzi do dysfunkcjonalnego działania państwa. Korupcją określamy proponowanie, wręczanie, żądanie lub przyjmowanie przez jakąkolwiek osobę nienależnej korzyści majątkowej (np. pieniędzy) lub osobistej (np. stanowiska publicznego) dla niej samej lub innej osoby, lub przyjmowanie propozycji lub obietnicy takich korzyści w zamian za działanie bądź zaniechanie działania w wykonywaniu funkcji publicznej. Korupcja rozwija się, gdy instytucje państwowe mają bardzo szeroki zakres kompetencji, a prawo i procedury administracyjne dla przeciętnego obywatela są skomplikowane, nieprzejrzyste i długotrwałe. Korupcja rozpowszechnia się w krajach, w których istnieje przyzwolenie społeczne na tego typu praktyki, urzędnicy publiczni są słabo opłacani, a instytucje państwa są słabe i nie są w stanie nadzorować innych urzędów publicznych.

Pomyśl!
Jakie w Twojej opinii skutki społeczne niesie ze sobą korupcja?

Korupcja podkopuje prawidłowe działanie państwa, przyczynia się do spowolnienia wzrostu gospodarczego kraju, zwiększa koszty działalności przedsiębiorców, podważa zaufanie społeczne, odstrasza zagranicznych inwestorów. Rozwój korupcji prowadzi również do powstawania mafii, czyli zorganizowanych grup przestępczych powiązanych z osobami z różnych szczebli władzy, policji i biznesu żyjących z przestępstw (w odróżnieniu od grup terrorystycznych, celem zorganizowanych grup przestępczych nie są zyski o charakterze politycznym, a ekonomicznym).

W niektórych państwach procesy rozwoju korupcji i zorganizowanych grup przestępczych zaszły tak daleko, że trudno jest odróżnić działalność państwa od działań mafii. Mafia kontroluje bowiem wszystkie ważniejsze sektory gospodarki, a państwo nie jest w stanie wywiązać się z realizacji swoich podstawowych funkcji (np. zapewnienia bezpieczeństwa obywatelom). Zorganizowane grupy przestępcze, wykorzystując słabość państwa, zawłaszczają wówczas jego funkcje. Grupy przestępcze są tym silniejsze i skuteczniejsze, im mniej skuteczne są organy państwa. Z tego powodu wiele grup przestępczych rozwinęło się w państwach byłego bloku komunistycznego, gdy te przechodziły okres zawirowań związanych z transformacją polityczną i ekonomiczną.

Wśród krajów Europy największa korupcja, a często także silne grupy przestępcze występują w Rosji, na Ukrainie, w Azerbejdżanie, na Białorusi, w Armenii, Kosowie, Mołdawii, Kazachstanie, Bośni i Hercegowinie, Albanii, Serbii, Grecji i Bułgarii. Poniżej znajdziesz ranking państw o najwyższym poziomie korupcji stworzony na podstawie badań międzynarodowej organizacji pozarządowej Transparency International.

Lista 25 państw świata o najwyższym poziomie korupcji wg. Indeksu Percepcji Korupcji z 2010 r. przygotowanego przez Transparency International

  1. Somalia
  2. Myanmar (Birma)
  3. Afganistan
  4. Irak
  5. Uzbekistan
  6. Turkmenistan
  7. Sudan
  8. Czad
  9. Burundi
  10. Gwinea Równikowa
  11. Angola
  12. Wenezuela
  13. Kirgistan
  14. Gwinea
  15. Demokratyczna Republika Konga
  16. Tadżykistan
  17. Rosja
  18. Papua Nowa Gwinea
  19. Laos
  20. Kenia
  21. Gwinea Bissau
  22. Kongo Brazzaville
  23. Komory
  24. Republika Środkowej Afryki
  25. Kambodża

Terroryzm

Palącym problemem współczesnego świata jest zjawisko terroryzmu. Najczęściej aktami terroru nazywa się sytuacje użycia przemocy przez jednostkę bądź grupę osób w celu zastraszenia ludności, czego skutkiem ma być osiągnięcie pewnych celów politycznych. W praktyce trudno odróżnić akty terroru od np. działań narodowowyzwoleńczych, gdyż przybierają one charakter terrorystyczny, ale w oczach sprawców są uzasadnionym działaniem mającym doprowadzić do wyzwolenia narodu.

Zamachy terrorystyczne jako instrument walki politycznej uległy nasileniu począwszy od lat 70. XX wieku, wraz z rozwojem terroryzmu narodowowyzwoleńczego Basków i Irlandczyków oraz tzw. terroryzmu lewackiego i islamskiego. Wiele osób upatruje jednak rozpoczęcia „epoki terroryzmu” od zamachu z 11 września 2001 r. na bliźniacze wieże World Trade Center w Nowym Jorku.

Najbardziej znane XX-wieczne i współczesne organizacje terrorystyczne to IRA, ETA, RAF, Hamas i Al-Kaida.

IRA (Irlandzka Armia Republikańska) to organizacja zbrojna powstała w 1916 r., mająca na celu wyzwolenie Irlandii spod panowania brytyjskiego. Po powstaniu w 1921 r. w południowej części wyspy Irlandii Wolnego Państwa Irlandzkiego część IRA nie zakończyła walki i podjęła działania na rzecz przyłączenia do państwa irlandzkiego Irlandii Północnej, która pozostała po 1921 r. w granicach Wielkiej Brytanii. IRA wielokrotnie przechodziła różne rozłamy. Szczególnie krwawe zamachy IRA przeprowadzała w latach 70. XX wieku.

ETA (Euskadi Ta Askatasuna – Baskonia i Wolność) to organizacja założona w 1959 r., stawiająca sobie za cel niepodległość kraju Basków (region historyczny obejmujący część północnej Hiszpanii oraz kilka prowincji francuskich). W trakcie kilkudziesięcioletniej działalności ETA w zamachach terrorystycznych zginęło łącznie ponad 800 osób.

RAF (niem. Rote Armee Fraktion – Frakcja Czerwonej Armii) była działającą od lat 70. do 90. XX wieku lewacką organizacją terrorystyczną, głoszącą hasła antykapitalistyczne. Zasłynęła zabójstwami politycznymi.

Hamas to radykalna organizacja islamska, uważana przez wiele państw świata za ugrupowanie terrorystyczne. Hamas powstał w latach 80. XX wieku w trakcie antyizraelskiego powstania Palestyńczyków, jednak jego źródła sięgają organizacji muzułmańskich z początku XX wieku. Hamas stawia sobie za cel walkę z Izraelem. Słynie z dokonywania samobójczych ataków terrorystycznych. Od 2007 r. Hamas kontroluje zbrojnie Strefę Gazy w Palestynie.

Al-Kaida powstała pod koniec lat 80. XX wieku jako organizacja muzułmańska walcząca z radziecką okupacją Afganistanu. Obecnie przypomina raczej sieć różnych islamskich organizacji terrorystycznych aniżeli jednolite ugrupowanie; upatrują one głównego wroga w Stanach Zjednoczonych Ameryki i Izraelu. Najbardziej znane akcje Al-Kaidy to podłożenie bomby w garażu budynku World Trade Center w 1993 r., zamachy na amerykańskie ambasady w Kenii i Tanzanii w 1998 r., zamach na amerykański niszczyciel USS Cole w 2000 r., zamachy na World Trade Center i Pentagon z 11 września 2001 r., zamachy w Madrycie w 2004 r., Londynie w 2005 r. i Bombaju w 2008 r.

Obecnie na liście organizacji terrorystycznych tworzonej przez amerykański Departament Stanu monitorujący zagraniczne organizacje zagrażające interesom USA znajduje się 48 ugrupowań.

Łamanie praw kobiet i dzieci

Problemem globalnym wymagającym ścisłej współpracy państw i obywateli świata w celu jego rozwiązania jest łamanie praw człowieka. Prawa człowieka są przedmiotem innego rozdziału tego podręcznika. W tym miejscu wskażemy jedynie główne przyczyny i rodzaje łamania praw kobiet i dzieci.

Pośród głównych powodów łamania praw kobiet i dzieci znajdują się przyczyny kulturowe, polityczne, ekonomiczne oraz społeczne. Należy pamiętać, że społeczeństwa różnią się normami społecznymi i w jednym kręgu kulturowym pewne praktyki mogą zostać uznane za naruszenie praw człowieka, w innym zaś mogą mieścić się w standardach społecznych (np. stosunek do kobiet czy rodzaje stosowanych kar). Często powodem łamania praw człowieka są kwestie polityczne – niektóre państwa świata (najczęściej totalitarne i autorytarne) ograniczają prawa osobiste i polityczne obywateli (np. nietykalność osobistą, prawo do ekspresji i zrzeszania się, prawo do sprawiedliwego i bezstronnego sądu, wolność słowa) obawiając się utraty władzy. Do powodów politycznych zaliczamy również konflikty zbrojne, w trakcie których często dochodzi do łamania podstawowych praw ludzi. Także duży niedorozwój ekonomiczny może być przyczyną nierealizowania praw człowieka. Po pierwsze niewykształcona i pozbawiona elementarnych warunków egzystencji ludność jest mniej świadoma swoich praw i sposobów ich egzekwowania. Po drugie stan skrajnej biedy powoduje, że jednostki są w stanie nawet same godzić się na uwłaczające warunki życia i pracy. Przyczyną łamania praw człowieka są również zakorzenione w ludziach postawy szowinistyczne, rasistowskie czy ksenofobiczne, prowadzące do dyskryminacji innych osób ze względu na kolor skóry, wyznanie czy pochodzenie etniczne.

W wielu regionach świata kobietom nadal ogranicza się dostęp do nauki, wolności słowa, aktywności publicznej i zrzeszania się. Przykładowo w Somalii w związku z radykalną islamizacją kraju mają miejsce przypadki zamykania organizacji kobiecych. W niektórych regionach Sierra Leone bezpodstawnie uniemożliwiono kobietom udział w wyborach. Kobiety są również dyskryminowane pod względem pracy i płacy. Uniemożliwia się im decydowanie o sobie. W Sudanie kobieta może trafić do więzienia za noszenie spodni, a w wielu krajach świata o zamążpójściu decyduje rodzina. Bardzo poważnym problemem jest przemoc wobec kobiet. Liczba przestępstw domowych, gwałtów i zabójstw wobec kobiet rośnie w Meksyku, Gwatemali, Salwadorze, Hondurasie, Nikaragui czy na Haiti. Szczególnie częste przypadki przemocy (w tym seksualnej) mają miejsce w Afryce (np. w Czadzie, Demokratycznej Republice Konga, Sudanie, Burkina Faso, Sierra Leone). W niektórych krajach arabskich mężczyzna może uniknąć odpowiedniej kary za przemoc wobec kobiety, jeżeli przyzna, że popełnił przestępstwo broniąc „honoru” rodziny lub uczynił to w gniewie. W tych krajach zdarzają się też honorowe zabójstwa na kobietach. Takie praktyki w ostatnich latach odnotowywano m.in. w Iraku, Jordanii, Syrii oraz we wszystkich regionach rządzonych przez Talibów (np. w części Afganistanu czy Pakistanu).

Równie częste na świecie jest łamanie praw dzieci. Palącym problemem jest powoływanie dzieci do armii (np. w Demokratycznej Republice Konga, Czadzie, Sudanie, Somalii, Birmie) oraz ich niewolnicza praca (np. na Wybrzeżu Kości Słoniowej, w Chinach, Birmie, Bangladeszu, Brazylii, Filipinach, Gwatemali, na Haiti, w Indiach, Indonezji i Korei Północnej). Choć to trudne do obliczenia, ocenia się, że obecnie ponad 300 000 dzieci walczy w różnych konfliktach na świecie. Jeżeli chodzi o pracę dzieci, szacuje się, że ponad 215 mln dzieci pracuje w warunkach niespełniających standardów praw dziecka, z tego około 115 mln w warunkach szczególnie niebezpiecznych. Ponad 90 mln pracujących dzieci nie ukończyła 11 lat. Podobnie jak kobiety, dzieci są również często obiektem przemocy seksualnej i handlu „żywym towarem” (np. w Demokratycznej Republice Konga, Sudanie, Somalii). Ocenia się, że około 2 milionów dzieci jest wykorzystywanych w szeroko pojętym przemyśle usług o charakterze seksualnym. Miliony dzieci staje się ofiarami handlu ludźmi.

Dziecko.jpg

Każdy z nas może podejmować działania na rzecz walki z naruszeniami praw człowieka. Czynić to można w drodze badania, nagłaśniania i publicznego piętnowania przypadków łamania praw ludzi. Wykorzystywać przy tym można media. W sytuacji łamania praw człowieka obywatel ma także możliwość podjęcia akcji tzw. obywatelskiego nieposłuszeństwa, polegającego na np. wysyłaniu petycji i ogłaszaniu listów otwartych, rezygnacji ze stanowisk, zwracaniu odznaczeń, organizowaniu marszy, demonstracji, blokad, okupacji, bojkotów ekonomicznych, strajków, odmowie płacenia podatków czy bojkocie wyborów.

Handel kobietami

Litwa pierwsza z krajów bałtyckich przyznała, że dotyczy jej problem handlu ludźmi. Co roku w Europie przedmiotem handlu jest 120 tys. osób, około 3 tys. sprzedawanych kobiet pochodzi z krajów Bałtyckich, w tym 1000-1200 to obywatelki Litwy. Od 2006 roku organizacje pozarządowe na Litwie zaczęły wspólnie walczyć z tym problemem. Zwiększające się bezrobocie, problemy społeczne, małe dochody oraz brak wykształcenia zwiększają liczbę potencjalnych ofiar. Najczęściej ofiarami stają się dziewczyny w wieku 17-23 lat, często z rodzin patologicznych, rozbitych lub domów dziecka.

Najważniejsze pojęcia

  • Apatryda to osoba nieposiadająca obywatelstwa żadnego państwa.
  • Efekt cieplarniany to zjawisko podwyższenia temperatury na świecie spowodowane wysoką emisją do atmosfery związków węgla, siarki i azotu, w wyniku rozwoju przemysłu i motoryzacji.
  • Fawela to określenie na dzielnice nędzy otaczające duże aglomeracje miejskie.
  • Korupcja to proponowanie, wręczanie, żądanie lub przyjmowanie przez jakąkolwiek osobę nienależnej korzyści majątkowej lub osobistej dla niej samej lub innej osoby, lub przyjmowanie propozycji lub obietnicy takich korzyści w zamian za działanie bądź zaniechanie działania w wykonywaniu funkcji publicznej.
  • Mafia to zorganizowana grupa przestępcza powiązana z osobami z różnych szczebli władzy, policji i biznesu.
  • Megalopolis to określenie na olbrzymie ośrodki miejskie.
  • Terroryzm to sytuacje użycia przemocy przez jednostkę bądź grupę osób w celu zastraszenia ludności, czego skutkiem ma być osiągnięcie celów politycznych.
  • Uchodźca to osoba, która musiała opuścić własny kraj ze względu na zagrożenie życia, zdrowia, bądź wolności wynikające najczęściej z trwającego konfliktu zbrojnego, prześladowań bądź klęski żywiołowej.

Zadanie

Na podstawie własnej wiedzy, prasy oraz internetu ustal, które z wymienionych w rozdziale problemów (migracje ludności, zanieczyszczenie środowiska, korupcja, terroryzm, łamanie praw kobiet i dzieci) dotyczą Polski i Litwy.