Help: Pomoc:Podstawowe informacje o prawie autorskim

Edytuj
Komentarze              Archiwum wersji (wszystkie edycje)

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

Tworząc Wolne Podręczniki będziemy czasem chcieli skorzystać z dorobku poprzedników, sięgając po cytaty, wiersze, materiały źródłowe, artykuły z Wikipedii, ilustracje, mapy, diagramy i inne dzieła oraz ich fragmenty. Trzeba zawsze wskazać dokładne źródło takiego materiału i jego adres bibliograficzny lub internetowy (URL). Poza tym, wykorzystanie cudzej twórczości nie może naruszać prawa autorskiego.

Poniższe uwagi pozwolą lepiej zrozumieć podstawowe problemy prawa autorskiego i wykorzystywania cudzych utworów.

Spis treści

Zasady ogólne

Utworem może rozporządzać tylko jego twórca. Może on przekazać swoje prawa innej osobie (np. pracodawcy, producentowi, wydawcy). Istnieją też wyspecjalizowane podmioty upoważnione do reprezentowania twórców (agenci lub organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi). Twórca lub inny uprawniony może żądać wynagrodzenia w zamian za udzielenie zgody na korzystanie z jego utworów lub z niego zrezygnować. Prawo dopuszcza pewne wyjątki od obowiązku uzyskania zgody (licencji), jednak czasami nakazuje wypłacić wynagrodzenie twórcy, nawet gdy jego zgoda na wykorzystanie utworu nie jest wymagana.

Oczywiście można po prostu nabyć prawa autorskie od twórcy lub poczekać, aż one wygasną (ogólnie trwają one 70 lat po śmierci twórcy).

Wyłączenia spod ochrony prawa autorskiego

Polskie prawo autorskie zawiera na przykład listę przedmiotów, które zostały wyraźnie wyłączone spod "monopolu autorskiego". Są to:

  1. akty normatywne lub ich urzędowe projekty;
  2. urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;
  3. opublikowane opisy patentowe lub ochronne;
  4. proste informacje prasowe.

Z punktu widzenia twórców podręczników interesujący jest zwłaszcza pkt 2.

Co bardziej istotne dla twórców podręczników, monopol autorski obejmuje jedynie sposób wyrażenia, a nie idee lub zasady. Dla przykładu, bez zgody uprawnionych nie można dokonywać rozpowszechniania określonego podręcznika, jednak każdy może napisać swój własny podręcznik oparty na takim samym pomyśle na wyłożenie materiału.

Dozwolony użytek chronionych utworów

Jeśli musimy skorzystać z dokładnego cytatu, to możemy to zrobić legalnie w ramach tzw. dozwolonego użytku. Cudze utwory możemy cytować "w zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości" (art. 29 prawa autorskiego). Korzystanie w ramach dozwolonego użytku jest możliwe pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła (art. 34 prawa autorskiego).

Należy jednak uważać: wykorzystanie całego drobnego utworu lub fragmentu większych utworów w podręcznikach (np. historyczne zdjęcie, wiersz, fragment powieści) jest możliwe bez zgody twórcy, ale prawo zastrzega na jego rzecz wynagrodzenie. Granica pomiędzy cytatem, za który nie trzeba zapłacić, a korzystaniem z fragmentów utworów, za które twórcy cytowanego utworu przysługuje wynagrodzenie, jest niestety niezbyt wyraźna.

W projekcie Wolne Podręczniki możemy zatem cytować wykorzystując urywki cudzych utworów, oznaczając je zgodnie z przyjętym systemem cytowania i przypisów. Natomiast korzystanie z utworów w całości lub fragmentów większych utworów jest dla nas problemem wymagającym dopiero rozwiązania i jeśli to możliwe, to należy go unikać.

Opracowanie cudzego utworu

Bardzo często nie wystarczy opisanie tego samego własnymi słowami. Jeżeli stopień powiązania naszego i cudzego utworu pozostanie mimo to istotny, to dojdzie najpewniej do powstania tzw. "opracowania cudzego utworu". Opracowaniem jest np. tłumaczenie, przeróbka. Prawo autorskie nie precyzuje wyraźnie granicy pomiędzy tzw. utworami samoistnymi, których twórcy w żaden sposób nie czerpią z cudzej twórczości, a opracowaniami, które są właśnie efektem takiego "zaczerpnięcia". Jest to o tyle istotne, że korzystanie i rozporządzanie opracowaniem wymaga uzyskania zgody twórcy utworu pierwotnego.

Dlatego też w Wolnych Podręcznikach zdecydowanie preferujemy twórczość oryginalną, a nie opartą na cudzych utworach. Należy unikać parafrazowania, streszczania lub korzystania w inny sposób z chronionych prawem autorskim utworów innych osób. Elementy stanowiące opracowania naruszające prawo autorskie będą odrzucane.

Wolne Licencje

Warto w tym momencie wspomnieć o oddolnej inicjatywie obliczonej na usuwanie powyższych ograniczeń niepotrzebnych z punktu widzenia rozwoju kultury obficie korzystającej z już istniejącej twórczości. Mowa tu na przykład o licencjach Creative Commons. Każdy, kto chce usunąć chociaż część wyżej opisanych przeszkód z drogi innych twórców może udostępnić swoje utwory na jednej z gotowych licencji CC, które zezwalają użytkownikowi na znacznie więcej niż domyślne regulacje "monopolu autorskiego". Istnieje kilka wariantów tych licencji. Najbardziej liberalna wymaga w zasadzie jedynie poszanowania autorskich praw osobistych (czyli m.in. wskazania autorstwa wykorzystywanego utworu). Licencje CC mogą jednak zawierać dodatkowe warunki, jak np. zakaz korzystania komercyjnego, ale nawet najbardziej restrykcyjna licencja CC przyznaje użytkownikom więcej wolności niż powszechna regulacja prawa autorskiego. Co istotne, licencje CC są tłumaczone na języki prawnicze coraz większej liczby jurysdykcji, przez co korzystanie z nich znacząco ogranicza ryzyko naruszenia prawa gdzieś na świecie, nawet jeżeli różni się ono od prawa polskiego.

Wobec tego, autor podręcznika, który chce korzystać z cudzej twórczości, powinien w pierwszej kolejności poszukać "surowca" wśród przedmiotów wolnej kultury dostępnej na licencjach CC (lub innych Wolnych Licencjach). Oczywiście i w tym przypadku nie ma przyzwolenia na wszystko i koniecznie należy dokładnie przeczytać postanowienia licencji dołączonej do każdego wykorzystywanego utworu.

Dla potrzeb projektu Wolne Podręczniki przyjęliśmy szczegółową definicję Wolnych Licencji.

Elementy nieobjęte prawem autorskim i wskazywanie źródła

Nawet w przypadkach, gdy nie naruszamy cudzych praw autorskich, konieczne jest podawanie źródeł i odpowiednie zaznaczenie, że odwołujemy się do idei, koncepcji itp. opracowanych przez innych. Wymaga tego po prostu naukowa rzetelność. Tworząc "Wolne Podręczniki" musimy zakładać, że takie odwołania będą częste i wobec tego wyjątkiem będą fragmenty podręczników nieoznaczone jako pochodzące lub przynajmniej odwołujące się do cudzej twórczości lub osiągnięć. Jest to zresztą przecież istota nauczania - przekazywanie wiedzy o dorobku cywilizacyjnym naszych poprzedników. Musimy tę wiedzę przekazywać rzetelnie.

Kilka linków:

http://www.indiana.edu/~wts/pamphlets/plagiarism.shtml

http://owl.english.purdue.edu/owl/resource/589/01/

http://en.wikipedia.org/wiki/Plagiarism