Określanie położenia geograficznego

Edytuj
Komentarze              Archiwum wersji (wszystkie edycje)

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

W życiu codziennym, gdy chcemy spotkać się z innymi osobami, umawiamy się w miejscach najbardziej charakterystycznych - na przykład na skrzyżowaniu ulic, w pobliżu rozpoznawalnych budynków. Jest to sposób określania swojego położenia względem innych obiektów, ale możemy się nim posługiwać tylko wtedy, gdy dany teren jest nam dobrze znany. Nie zawsze można więc wykorzystać tego typu metodę. W sposób uniwersalny lokalizacje obiektu określić można według kierunków świata.

Kierunki świata


Cztery główne kierunki: północ (N), południe (S), wschód (E), zachód (W) wyznaczone zostały poprzez określenie punktów na linii horyzontu. Punkty te wyznaczono na podstawie położenia Słońca w czasie jego pozornej wędrówki nad widnokręgiem. Według nich, dzięki znajomości lokalizacji gwiazdozbiorów na sklepieniu niebieskim, starożytni żeglarze byli w stanie wyznaczyć kurs na północ (Gwiazda Polarna) bądź na południe (Krzyż Południa). W późniejszym czasie dodane zostały kierunki pośrednie np. Północny Wschód (NE), Południowy Zachód (SW), które umożliwiły dokładniejsze określenie przebiegu różnych zjawisk.


Obecnie, podróżując samochodem, odwiedzając nieznane tereny, każdy może zaopatrzyć się w narzędzia, które umożliwią mu określenie swojej lokalizacji. W takich sytuacjach posługujemy się mapami, bądź też urządzeniami elektronicznymi funkcjonującymi dzięki komunikacji satelitarnej GPS (Global Positioning System). Położenie wyznacza układ linii na mapie ułożonych w odniesieniu do kierunków świata. Są nimi równoleżniki i południki.


1-równoleżnik, 2 - południk

Równoleżniki geograficzne to okręgi powstałe wskutek przecięcia powierzchni kuli ziemskiej płaszczyzną prostopadłą do jej osi. Mają różne długości. Najdłuższym równoleżnikiem jest równik (ok. 40 000 km), który znajduje się w równej odległości od obu biegunów i dzieli kulę ziemską na dwie półkule - północną i południową. Podstawowe równoleżniki oprócz równika to:

  • zwrotniki - Zwrotnik Raka 23°27'N oraz Zwrotnik Koziorożca 23°27'S - najdalej wysunięte na północ i południe równoleżniki, nad którymi Słońce góruje w zenicie (pod kątem 90°)
  • koła podbiegunowe - północne 66°33'N i południowe 66°33'S - gdzie dzień lub noc trwają dłużej niż dobę.

Południki geograficzne mają postać półokręgów, które łączą oba bieguny. Ich cechą charakterystyczną jest jednakowa długość – ok. 20 000 km. Wyznaczają kierunek północ-południe. Płaszczyzna południków 0° i 180° dzieli kulę ziemską na dwie półkule – wschodnią i zachodnią. Za południk początkowy (zerowy) przyjęto w 1884 roku południk przechodzący przez obserwatorium w Greenwich w Londynie.

CECHY CHARAKTERYSTYCZNE ELEMENTÓW SIATKI GEOGRAFICZNEJ
CECHA RÓWNOLEŻNIKI POŁUDNIKI
KSZTAŁT okręgi półokręgi
DŁUGOŚĆ zmniejsza się w miarę oddalania od równika jednakowa
ODLEGŁOŚĆ POMIĘDZY LINIAMI SIATKI jednakowa od równika w kierunku biegunów maleje
KIERUNEK PRZEBIEGU wschód-zachód północ-południe
UŁOŻENIE LINII SIATKI WZGLĘDEM SIEBIE przecinają się pod kątem prostym

Na kulistym obrazie Ziemi - globusie tworzą one siatkę geograficzną, na mapie - siatkę kartograficzną. Wartość równoleżnika w danym punkcie określana jest mianem szerokości geograficznej, zaś południka - długości geograficznej. W ten sposób wyznaczamy współrzędne geograficzne punktu.

Szerokość geograficzna (φ) - kąt zawarty pomiędzy płaszczyzną równika a lokalnym pionem. Wartość szerokości geograficznej rośnie w miarę oddalania się od równika (0°) w kierunku północnym (N) i południowym (S), osiągając maksymalną wartość na biegunach (90°). Obiekty położone na jednakowej szerokości geograficznej leżą na jednym równoleżniku.

Szerokosc.png

Długość geograficzna (λ) - kąt dwuścienny zawarty między półpłaszczyzną południka 0° (przechodzącego przez obserwatorium astronomiczne w Greenwich), a półpłaszczyzną południka przechodzącego przez dany punkt na powierzchni Ziemi. Wartość długości geograficznej mieści się w przedziale od 0° do 180° i rośnie w miarę oddalania się od południka 0°. Punkty zlokalizowane na wschód od niego mają długość geograficzną wschodnią (E), na zachód, długość geograficzną zachodnią (W). Ponieważ wyznacznikami długości geograficznej są południki, należy pamiętać, że wszystkie obiekty położone na tym samym południku mają jednakową długość geograficzną.

Dlugosc.png

Poprzez podanie wartości szerokości geograficznej (równoleżnika) i długości geograficznej (południka) na których leży dany obiekt, określane jest jego położenie. Południków i równoleżników geograficznych jest nieskończenie wiele. Ich wartość wyrażona jest w mierze kątowej: stopniach [°], minutach kątowych ['] oraz sekundach kątowych ["]. Położenie obiektu można więc wyznaczyć bardzo dokładnie.

  • 1° - 60'
  • 1' - 60"

W przypadku powierzchni: kontynentów, wysp, państw itp., gdy chcemy przedstawić wielkość danego obszaru lub określić zróżnicowanie środowiska przyrodniczego na podstawie samego położenia, możemy obliczyć jego rozciągłość równoleżnikową i południkową.

Rozciągłość równoleżnikowa to mierzona wzdłuż równoleżnika odległość pomiędzy najdalej wysuniętymi na wschód i zachód punktami danego obszaru. Jest to wyrażona w mierze kątowej różnica wartości długości geograficznych skrajnie położonych punktów. Wskazuje ona m.in. na różnicę w czasie pomiędzy tymi punktami. Na przykład w Rosji wartość rozciągłości równoleżnikowej wynosi 171°20', co oznacza różnicę w czasie wynoszącą ponad 11 godzin.

Rozciągłość południkowa to odległość pomiędzy najdalej wysuniętymi na północ i południe punktami danego obszaru mierzona wzdłuż południka. Wartość rozciągłości południkowej świadczy o zróżnicowaniu stopnia oświetlenia danego obszaru, o odmienności warunków klimatycznych, co przekłada się także na zróżnicowanie świata roślin i zwierząt.

Afryka - rozciaglosci.png


W przypadku Afryki najbardziej wysuniętymi punktami kontynentu są przylądki:

  • na wschód – Przylądek Hafun (51°26'E)
  • na zachód – Przylądek Zielony (17°30'W)
  • na północ – Przylądek Biały (37°20'N)
  • na południe – Przylądek Igielny (34°50'S)

Rozciągłość równoleżnikową obliczamy w następujący sposób: 51°26' + 17°30' = 68°56' Rozciągłość południkową obliczamy w ten sposób : 37°20' + 34°50' = 72°10'