Muzyka:List do MEN-u

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

INFORMACJA: Praca nad listem do Ministerstwa Edukacji Narodowej została zamknięta 7 czerwca 2008. List wraz z pismem przewodnim zostanie dostarczony do Ministerstwa 9 czerwca, został także wysłany do wiadomości dwojga członków Komisji Ekspertów Polskiej Rady Muzycznej.

Patrz także: Uzupełnienie do listu do MEN-u.

Założenia

Celem autorów niniejszego dokumentu jest wpłynięcie na kształt opracowywanej obecnie przez Ministerstwo Edukacji Narodowej reformy programowej w zakresie edukacji muzycznej – poprzez zwrócenie uwagi na następujące zagadnienia:

1. przygotowanie i kwalifikacje nauczyciela,
   
2. wprowadzenie dzieci i młodzieży w świat muzyki jako proces możliwie wielostronny, otwierający i uruchamiający rozmaite kompetencje,
   
3. rola spontanicznej aktywności ucznia, w szczególności różnych form improwizacji,
   
4. rola, zakres i rozmaite formy obcowania ucznia ze światowym i narodowym dziedzictwem muzycznym.
   

Nowa podstawa programowa powinna umożliwiać tworzenie programów nauczania muzyki dla szkół ogólnokształcących wychowujących dzieci i młodzież na otwartych słuchaczy, przygotowanych do poznawania najrozmaitszych przejawów kultury muzycznej bez uprzedzeń, wyposażonych w swoistą „mapę” świata muzyki dającą odpowiednią perspektywę poznawczą i służącą do dalszych, własnych poszukiwań oraz podstawową wiedzę o funkcjonowaniu kultury muzycznej w kontekście społecznym. Jednym z ważnych elementów każdego programu muszą być zajęcia praktyczne, oparte na zróżnicowanym podejściu do wspólnego muzykowania (otwarte również na taką aktywność, jak: praca na komputerze nad strukturowaniem zdarzeń dźwiękowych, prowadzenie zespołu muzycznego zarówno na materiale improwizowanym, jak zapisanym, wykonawstwo na szerokiej gamie instrumentów i obiektów dźwiękowych nie wymagających uprzednich umiejętności wykonawczych, nauka improwizacji itd.).

W poszczególnych częściach niniejszego dokumentu, dla zilustrowania proponowanego podejścia, przywoływane są przykładowe tematy lekcji i sposoby pracy (często, rzecz jasna, stanowiące rozwiązania bardziej szczegółowe, niż materia podstaw programowych – cenne jednak jako sposób ukazania kierunku myślenia o bardziej ogólnych zagadnieniach).

Przygotowanie i kwalifikacje nauczyciela

W stosunku do stanu obecnego konieczne jest:

1. zawężenie grupy nauczycieli do osób posiadających realne, a nie czysto formalne kompetencje muzyczne (tragiczne w skutkach przypadki „doszkolonych” specjalistów z dziedzin niezwiązanych z muzyką),
   
2. rozszerzenie grupy nauczycieli muzyki o praktykujących muzyków, którzy mogą w stosunkowo krótkim czasie stać się cennymi pedagogami (pod warunkiem stworzenia im takiej możliwości).
   

Autorzy niniejszego dokumentu są bowiem przekonani, że nauczyciel realizujący program powinien być praktykującym muzykiem i entuzjastą sztuki; powinien prowadzić własne poszukiwania i posiadać orientację we współczesnej rzeczywistości muzycznej (dotyczy to również nieograniczania się do wybranych, uznawanych za „wartościowe” lub „wysokie” nurtów muzycznych – należy podkreślić konieczność posiadania przez nauczyciela kompetencji w zakresie holistycznego spojrzenia na zjawiska muzyczne świata).

Podkreślenia wymaga konieczność obecności kompetentnego nauczyciela na wszystkich etapach edukacji, w szczególności w nauczaniu początkowym (przedszkole i klasy 1-3 szkoły podstawowej), kiedy chłonność dzieci umożliwia dokonanie ogromnego pozytywnego skoku w zakresie kompetencji muzycznych. Konieczna jest też ciągłość edukacji muzycznej (a więc obecność jej na wszystkich etapach – również w klasach 2-3 gimnazjum) oraz jej dostępność we wszystkich rodzajach szkół.

Wprowadzenie dzieci i młodzieży w świat muzyki

Ważne jest wprowadzenie dziecka w odczuwanie holistycznie pojętego otaczającego środowiska dźwiękowego, rozwinięcie umiejętności rozpoznawania interesujących zjawisk oraz ich wykorzystania, ukazanie, że materiałem muzyki mogą być wszelkie (interesujące) dźwięki. Przykładowe tematy i sposoby pracy: zagadnienie „zdarzenia dźwiękowego”, rozpoznanie otaczającego świata dźwięków; trening w słuchaniu i tworzeniu dźwięków; rejestrowanie i wyizolowywanie dźwięków, strukturowanie - np. na komputerze przy pomocy prostych programów umożliwiających „układanie” muzyki, jak z klocków.

Podstawa programowa powinna umożliwić sytuację, w której edukacja nie rozpoczyna się od jednostronnej systematyzacji zjawiska muzyki za pomocą tzw. elementów muzyki – melodii, harmonii, rytmu itd. Pojęcia te mogą zostać wprowadzone później, jako jedna z wizji muzyki – z przedstawieniem zjawisk w ten sposób nieklasyfikowalnych; wówczas można wprowadzić paralele między zjawiskami ze znajomej dzieciom muzyki rozrywkowej i np. muzyki poważnej (wysłyszenie zjawisk rytmicznych, melodycznych, linii basowej i ich odśpiewywanie).

Istotne jest przyjęcie za punkt wyjścia wiedzy dzieci na temat muzyki i umiejętne jej wykorzystanie. Muzyka rozrywkowa musi być więc ważnym punktem odniesienia, przywoływanym jednak w celach rozluźniających jej schematyczność i odnoszących się do innych obszarów muzyki (przykładem może tu być Bernhard Lang wykorzystujący didżejskie techniki gramofonowe albo twórcy aktywni zarówno na polu rozrywki, jak i innych sfer muzyki – np. Schwanensee Remixed Patricka Pulsingera i Erdema Tunakana). Przykładowe tematy i sposoby pracy: wykonywanie znanych dzieciom piosenek w wersji „zrób to sam”; zjawisko remiksu (w odpowiedniej klasie), własne przeróbki rozmaitych utworów (różnych stylów) – w miarę możliwości praca na komputerze; tworzenie środowiskowego repertuaru utworów/piosenek z naciskiem na wspólne klasowe aranżacje ulubionych utworów oraz piosenek napisanych przez uczniów; stwarzanie możliwości prezentacji twórczości (koncerty klasowe, festiwale talentów) – dotyczy to także form aktywności muzycznej wymienionych gdzie indziej w niniejszym dokumencie.

Na osobną uwagę zasługuje zagadnienie pochodzenia i granic muzyki (skąd się muzyka wzięła? czy można mówić o czymś takim, jak muzyka „prymitywna”? co jest, a co nie jest muzyką?). Przykładowe tematy i sposoby pracy (szczególnie ważne jest przynajmniej pośrednie uwzględnienie ich w edukacji początkowej): muzyka kultur tradycyjnych, archaicznych, „pierwociny” muzyki; „z czego wywodzi się muzyka”: np. polifonia Pigmejów naśladująca bzyczenie pszczół; polemika z przesądami na temat „muzyki prymitywnej”, z wpojoną przez środowisko i rodzinę stratyfikacją społeczną; dźwięki natury i cywilizacji – jakie jest ich miejsce w uniwersum muzyki; czy np. śpiew ptaków to muzyka.

Istotne jest wprowadzenie zagadnień muzycznych poprzez powiązania z innymi dziedzinami sztuki i życia – również dlatego, że stosowane w dzisiejszej rzeczywistości multimedia powodują, iż muzyka staje się przekazem o wiele mocniej niż dawniej „współpracującym” z innymi dziedzinami sztuki. Przykładowe tematy i sposoby pracy: odczytywanie muzyki z zapisu graficznego, tworzenie muzyki do choreografii i teatru (mini-inscenizacje), poszukiwania muzyki w otaczającej nas przestrzeni – wykonywanie muzyki w przestrzeni, szeroko pojęta inspiracja brzmieniem słowa oraz przekształcanie (strukturowanie) mowy w muzykę (np. Georges Aperghis – Recitations); powiązany z powyższym bitboks (human beatboxing) jako przekształcenie głosek w dźwięki muzyczne (vide edukacyjne metody bitbokserów), zabawa w „mówiący bęben” wzorem afrykańskim: przypisujemy znaczenia przedstawieniowe poszczególnym zdarzeniom dźwiękowym i próbujemy za ich pomocą porozumiewać się; chóralistyka w duchu „Feral Choir” Phila Mintona – tworzenie muzyki przy pomocy rozmaitych przejawów głosu; wykorzystanie umiejętności dzieci w naśladowaniu rozmaitych dźwięków, odniesienie do polskiej kultury tradycyjnej i bogatego w niej wykorzystywania naśladownictwa dźwiękowego; obecność muzyki w życiu codziennym dziś i dawniej (porównanie).

Rola aktywności ucznia

W przeszłości, przy konstruowaniu programów edukacji muzycznej, zbyt często zapominano o tym, że muzyka to przede wszystkim osobiste przeżycie i indywidualna ekspresja – a więc zarazem okazja do uruchamiania i rozwijania kompetencji twórczych (dziś coraz bardziej potrzebnych we wszystkich dziedzinach życia) i zdolności komunikacyjnych. Z pewnością edukacja muzyczna wymaga wielostronnego uruchomienia aktywności ucznia.

Przykładowe tematy i sposoby pracy:

• Dyrygentura - prowadzenie zespołu złożonego z koleżanek i kolegów wykonujących proste umówione wcześniej "zadania dźwiękowe".
  
• Wprowadzenie pojęcia partytury graficznej i wspólne tworzenie partytury rysunkowej (czy, na przykład, rzeźbiarskiej) - wstęp do zapisu nutowego.
  
• Zapis nutowy - przedstawienie go jako pomocnego, ale z pewnością nie uniwersalnego sposobu zapisu muzyki (wykonawca świetnie znający zapis oraz mający umiejętności techniczne, ale nie znający kontekstu kulturowego, który w nutach się nie pojawia, nie potrafi zagrać zapisanej w nutach muzyki z obcej dlań kultury); należy uniknąć powszechnie występującego utożsamienia muzyki z zapisem nutowym.
  
• Improwizacja - naturalne wprowadzenie improwizacji jako metody twórczej w dwóch pierwszych działaniach i w innych sytuacjach.
  
• Potencjał instrumentów i potencjał przedmiotów ("obiektów"), które mogą stawać się instrumentami (co można łatwo połączyć z elementami historii instrumentów - to także materiał na ciekawe opowieści historyczno-techniczne).
  
• Wspomniane wcześniej tworzenie muzyki przy pomocy rozmaitych przejawów głosu oraz możliwość powiązania „głosu” instrumentu z głosem ludzkim.
  
• Metody tworzenia indywidualnego środowiska dźwiękowego, które sprzyja odpoczynkowi (np. w powiązaniu z metodami profilaktyki zagrożeń w szkole: hałas - agresja dźwiękowa; jednocześnie mimochodem wprawadza się zagadnienie przestrzenności w muzyce – vide „Wprowadzenie w świat muzyki”).
  
• Przedstawienie ogólnych metod tworzenia "muzyki współpracującej" (tj. pełniącej rolę towarzyszącą dla innego medium), takich jak odczytywanie zapisu graficznego poprzez interpretację koloru, kształtu, rytmu, grubości, ostrości, zagadnienie "trwania obrazu", tworzenie scenografii do muzyki (zob. też „Wprowadzenie dzieci i młodzieży w świat muzyki”).
  

Światowe i narodowe dziedzictwo muzyczne

Wszystkie wyżej wymienione sposoby obcowania z muzyką, a także tak „banalne” środki, jak słuchanie z nagrań (należy w tym miejscu podkreślić rolę jak najszerszej dostępności dobrych nagrań dla szkół i uczniów!) oraz na żywo (w miarę możliwości) – służą również poznawaniu i coraz swobodniejszemu „poruszaniu się” w światowej kulturze muzycznej. Ważne jest z jednej strony odkrycie przed uczniami skarbów i korzeni muzycznej kultury europejskiej, z drugiej zaś uniknięcie europocentrycznego „szowinizmu muzycznego”, ignorującego wartość muzyki różnych kultur.

Przykładowe tematy i sposoby pracy – obok poprzednio wymienionych:

• Tworzenie sytuacji intensywnego słuchania muzyki w skupieniu (niestety jest to nowość dla wielu uczniów, przyzwyczajonych do obcowania z muzyką-tłem, dlatego też niesłychanie ważna jest umiejętność tworzenia sytuacji skupienia oraz stopniowanie muzycznych wyzwań).
  
• Przedstawianie wybranych twórców i wykonawców, także muzyki rozrywkowej, w kontekście lokalnym i globalnym.
  
• Muzyka ludowa jako składnik tożsamości kulturowej, nauka śpiewania manierą „wiejską”, wspomniane wyżej naśladowanie dźwięków i jego rola w kulturze tradycyjnej.
  
• Rola pieśni patriotycznych, narodowych, religijnych, a także „biesiadnych” i turystycznych – jako wspólnej schedy kulturowej.
  

Konkluzja

W odczuciu zespołu podręcznika do muzyki „Wolnych Podręczników” uwzględnienie przedstawionego tu wachlarza zagadnień jest kluczowe dla prac nad założeniami programowymi edukacji muzycznej, która może znacznie przyczynić się do przezwyciężania licznych bolączek dzisiejszej kultury muzycznej (w najszerszym tego terminu rozumieniu).

Kategoria: Muzyka