Lektury: Pannie Jadwidze Tarłównie

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

<utwor><liryka_l>

<autor_utworu>Mikołaj Sęp Szarzyński</autor_utworu>

<nazwa_utworu>Pannie Jadwidze Tarłównie (potym wojewodzinej ruskiej) kwoli^[1]</nazwa_utworu>

<strofa>PoezjaPiorunem strasznym obrzymy^[2] pobite^[3],/
Poważnych królów sprawy znamienite/
Niech, kto chce, śpiewa: nam sie, lutnio, mało/
Pegazskich zdrojów^[4] wody pić dostało^[5].</strofa>

<strofa>Miłość, WinoBacha^[6] śpiewajmy, cicho pijącego,/
Przy nim Cyprydę^[7] i wojny pustego/
Spokojne dziecka^[8], które zawżdy swoję/
Na rozpalonej skale ostrzy zbroję.</strofa>

<strofa>Powiedzmy k temu żartobliwe zdrady/
Leśnych Satyrów^[9] na śliczne Dryady^[10],/
Albo płacz śmieszny nieważnej ciężkości,/
Która przy trudnej tuż chodzi miłości.</strofa>

<strofa>Rzeka, Wierzenia, Woda I was, nadobne Nimfy^[11], wspomieniemy^[12],/
A zawsze ciebie naprzód przed inemi,/
Którą Dniestr rybny, którą Wisła sobie/
Biorą (lecz z krzywdą^[13] oba) ku ozdobie.</strofa>

<strofa>Długi na kresie co krótkim Strwiąż^[14] płynie,/
Że cię wychował, prawdziwie tym słynie,/
Pewien w tej mierze i oceanowi/
Sławy nie stąpić, tysiąc^[15] Nimf królowi.</strofa>

<strofa>Niedarmo hardy: Kobietajawnie to baczymy,/
Jako ty kwitniesz dary ozdobnymi;/
Zrównałaś stanem w wstydliwą Dyaną^[16],/
Zrównałaś twarzą z Wenerą^[17] różaną.</strofa>

<strofa>Mniejsza od ciebie Pallas^[18] w obyczaje,/
W kożdej^[19] twej sprawie Charis^[20] sie znać daje,/
I zdumiewa sie Helikon^[21] uczony,/
Gdy lilianą^[22] ręką bijesz w strony.</strofa>

<strofa>Ozdobo ziemie^[23]! szczęśliwy, szczęśliwy,/
Komu cię Pan Bóg naznaczył życzliwy;/
Komu cię Hymen^[24] słowy statecznemi/
I pochodniami przyłączy wiecznemi.</strofa>

</liryka_l></utwor>

Przypisy

1. Wiersz adresowany jest do Jadwigi, córki chorążego lwowskiego Jana Tarły, która w owym czasie była bardzo popularną osobą, o której rękę starało się wielu mężczyzn nie tylko dzięki jej urodzie, ale także dzięki pokaźnemu posagowi. Na podstawie tego wiersza wymyślono nieszczęśliwy romans Mikołaja Sępa Szarzyńskiego z Jadwigą. Stał się on podstawą noweli Adama Krechowieckiego <tytul_dziela>Trałówna</tytul_dziela> (1896) i dramatu Bronisława Grabowskiego <tytul_dziela>Jadwiga Tarłówna</tytul_dziela> (1899). Zob. Mikołaj Sęp Szarzyński, <tytul_dziela>Poezje zebrane</tytul_dziela>, Warszawa 2001, s. 181-182.
2. <slowo_obce>obrzymy</slowo_obce> --- starop. olbrzymy.
3. W wersie tym zawarta jest aluzja do walki olbrzymów przeciwko Zeusowi i bogom olimpijskim. Giganci zostali pobici piorunem Zeusa. Gigantomachia została opisana w <tytul_dziela>Metamorfozach</tytul_dziela> Owidiusza, który podobnie jak Szarzyński pod wpływem miłości zaczął opiewać inny temat. Zob. Owidiusz <tytul_dziela>Miłoski</tytul_dziela> (<tytul_dziela>Amores</tytul_dziela>).
4. <slowo_obce>Pegazkich zdrojów</slowo_obce> --- w mit. gr. na wzgórzu Muz, gdy Pegaz uderzył kopytem w skałę, wypłynęło źródło Hippokrene, które daje poetom natchnienie. ,,Pegazkie zdroje" czy ,,hipokreńska bania", z których piją poeci to motyw często przewijający się w ówczesnej poezji. Zob. wiersz Jana Andrzeja Morsztyna <tytul_dziela>Do swoich książek (Dokąd się, moja lutni, napierasz skwapliwie?)</tytul_dziela>.
5. Autor pisze o tym, że ponieważ nie pił zbyt wiele ze źródła natchnienia poetyckiego nie ma śmiałości, by napisać utwór o tematyce mitologicznej (gigantomachia, zob. wers 1) czy rycerskiej (,,Poważnych królów sprawy znamienite...").
6. Bachus a. Bakchus --- rzymski bóg wina, patron poezji biesiadnej, Dionizos u Greków. Tutaj Bakchus pokazany jest jako spokojny, ,,cicho pijący". Tak samo przedstawia go w <tytul_dziela>Pieśniach</tytul_dziela> Horacy.
7. Cypryda --- jedno z przezwisk Wenery, czczonej na wyspie Cyprze.
8. Amor, Cupido, po grecku Eros, syn Afrodyty, przedstawiany w postaci chłopięcia skrzydlatego, wypuszczającego z łuku strzały miłości; szyk przestawny; powinno być: wojny spokojne pustego dziecka; <slowo_obce>puste</slowo_obce> --- tu: beztroskie, swawolne, niepoważne.
9. Satyry --- przekorne bożki.
10. Dryady --- boginki leśne.
11. Nimfy --- bóstwa leśne i wodne.
12. <slowo_obce>wspomieniemy</slowo_obce> --- od starop. <slowo_obce>wspomionąć</slowo_obce> (dawn. <slowo_obce>wspomięnąć</slowo_obce>), <slowo_obce>wspomienę</slowo_obce> a. <slowo_obce>wspomionę</slowo_obce>; dziś wspomnieć.
13. <slowo_obce>z krzywdą</slowo_obce> --- niesłusznie.
14. Strwiąż --- rzeka, lewy dopływ Dniestru, w ziemi Przemyskiej, przepływająca przez wieś rodzinną Tarłówny; zwykły szyk wyrazów byłby: Długi Strwiąż, co płynie na krótkim kresie...; wpływ składni łacińskiej.
15. dop. l. mn.: pewien w tej mierze nie ustąpić sławy i oceanowi, królowi tysięcy nimf.
16. Dyana --- u Rzymian bogini łowiectwa.
17. Wenera --- u Rzymian bogini miłości.
18. Pallas --- Atena (Minerwa) u Greków ukochana córka Zeusa, szczególniejsza opiekunka Aten, bóstwo wpływowe.
19. <slowo_obce>W kożdej</slowo_obce> --- w każdej; taka forma stale występuje u Sępa Szarzyńskiego.
20. Charis --- u Greków bogini wdzięku niewieściego.
21. Helikon --- góra w Grecji (Beocji), poświęcona Muzom.
22. <slowo_obce>lilianą</slowo_obce> --- liljową; neologizm autora.
23. <slowo_obce>ziemie</slowo_obce> --- dawn., dop. l. p. rzecz. r. ż. z osn. spółgł. podniebienną.
24. Hymen --- bożek małżeństwa, syn Apollona.