Lektury: Prace redakcyjne uwspółcześnienia
Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki
Spis treści |
Uwspółcześnienia
Aby uniknąć mylnego rozumienia tekstu, uwspółcześniamy interpunkcję oraz fleksję, zastępując formy obowiązujące przed reformą ortografii z 1938 roku, np. w Msc. i N. lp. i lm. (np. bliskiemi - bliskimi, tem - tym, mojem - moim itd.); wprowadzamy obowiązujące zasady dotyczące pisowni łącznej i rozdzielnej (np. zdawna, wrazbyście, wtedybym, któreby itp.); stosujemy się do współczesnej pisowni joty (np. harmonji - harmonii, miljony - miliony itd.). Niekiedy trzeba zmienić nieortograficzną dziś pisownię (np. tentent, marmór), ale w tekstach staropolskich i romantycznych do takich wyrazów dodajemy tylko przypisy (np. tentent - dziś: tętent). Wyrazy z dawnym é (tzw. e pochylonym) zastępujemy współczesnymi formami. Wyjątek stanowią przypadki, gdy sylaba z dawnym é występuje w wygłosie wersu i łączy ją rym z innym wersem (wówczas również inne wyrazy z é, pełniące w zdaniu podobną funkcję do wyrazu rymującego się są zachowywane w dawnej formie fleksyjnej).
Przy podejmowaniu decyzji o tym, czy uwspółcześniać tekst, czy dodawać przypisy, należy brać pod uwagę wiek przyszłych czytelników (poziom nauczania zapisany w DC). Uczniowie pierwszych klas szkoły podstawowej powinni mieć jak najbardziej „przejrzysty” językowo tekst. Starsi mogą zmierzyć się z historią języka.
Wszystkie zmiany są opisywane w zakładce „komentarze” i będą dostępne na stronie Wolnych Podręczników (spr. np. komentarze do „Królowej Śniegu” Andersena, gdzie zmiany są liczne i najdokładniej jak dotąd opisane). Obecność opisu wprowadzonych zmian stanowi wymóg filologiczny dla wydania internetowego zamieszczanych na naszej stronie tekstów.
Schemat noty edytorskiej o uwspółcześnieniach
uwspółcześnienia (0.4; wybrane przykłady typowych i charakterystycznych zmian)
- interpunkcja:
- fleksja:
- pisownia joty:
- pisownia łączna i rozdzielna:
- pisownia wielką literą:
- składnia:
- szyk wyrazów:
- ubezdźwięcznienia:
- zmiany leksykalne (w tym ortograficzne):
- ponadto dokonano następujących zmian:
Przykłady uwspółcześnień zapisanych w komentarzach
Podany schemat notatki o uwspółcześnieniach należy oczywiście wypełnić przykładami:
uwspółcześnienia (0.4; wybrane przykłady typowych i charakterystycznych zmian)
- interpunkcja:
Przeciwnie, rad bym był ruszyć w szeroki świat, napatrzeć się ludziom i krajom, oraz zaznać wszelakich przygód. -
Przeciwnie, rad bym był ruszyć w szeroki świat, napatrzeć się ludziom i krajom oraz zaznać wszelakich przygód.
(...) wrażenie nauk ojca pierzchło, i jąłem na nowo snuć marzenia, unoszące mnie daleko za lądy i morza (…) -
(...) wrażenie nauk ojca pierzchło i jąłem na nowo snuć marzenia unoszące mnie daleko za lądy i morza (...)
- fleksja:
Zmodernizowano końcówki fleksyjne wyrazów w narzędniku i miejscowniku l. poj. r. ż. i r. n. oraz narzędniku l. mn.: -em, -emi; np.
w zaklętem - w zaklętym
(o) tem (pięknie) - tym
niem - nim
niczem - niczym
towarzyskiem - towarzyskim
poczem - po czym
przedewszystkiem - przede wszystkim
mię - mnie
swoję – swoją
patrzała - patrzyła (z dwóch form dopuszczalnych wybrano tę o mniej archaicznym brzmieniu)
aniołkowie głaskali - aniołki głaskały (uwspółcześniono formę archaiczną)
biegnąć - biec
rajskimi uśmiechy - rajskimi uśmiechami
- pisownia joty:
Uwspółcześniono pisownię przyswojonych wyrazów obcego pochodzenia z jotą: np.
lilij - lilii
miljony - miliony
liberji - liberii
komedya - komedia
historja - historia
waryacye - wariacje
- pisownia łączna i rozdzielna:
przytym – przy tym
przedemną - przede mną
z pod - spod
z tąd - stąd
z nad - znad
strzedz - strzec
poczem - po czym
przedewszystkiem - przede wszystkim
Konsekwentnie uwspółcześniono pisownię z -by np.
wtedybym - wtedy bym
któryby - który by
- pisownia wielką literą:
(...) przy drzwiach go dopadłszy, Boże drogi! czegośmy mu nie nagadały! jakimiśmy go miłymi, serdecznymi słowy nie osypały! -
(...) przy drzwiach go dopadłszy, Boże drogi, czegośmy mu nie nagadały! Jakimiśmy go miłymi, serdecznymi słowy nie osypały!
- składnia:
na kawałku, który wolnym został - na kawałku, który został wolny
- szyk wyrazów:
na kawałku, który wolnym został - na kawałku, który został wolny
wydawało mu się mądrem i doskonałem - wydawało mu się mądre i doskonałe (w związku ze zmianą rządu czasownika)
- ubezdźwięcznienia:
z pod - spod
z tąd - stąd
strzedz - strzec
nizkim - niskim
- zmiany leksykalne (w tym 'ortograficzne):
oglądnęła - obejrzała (zamieniono regionalizm małopolski na formę ogólnopolską)
kędy - gdzie (zastąpiono słowo archaiczne współczesnym)
Eskimka - Eskimoska (zmiana zgodnie ze współczesną formą)
niema - nie ma
owdzie - ówdzie
strzedz - strzec
módz - móc
wziąść - wziąć
nizkim - niskim
passya - pasja
rądle - rondle
- ponadto dokonano następujących zmian:
mówić prawdę, choćby przykrą była - mówić prawdę, choćby była przykra
Dokonano zmiany w zakresie składni (przykrą - przykra) oraz szyku zdania, ponieważ tekst jest skierowany do dzieci z pierwszych lat szkoły podstawowej i należy zadbać o jego klarowność językową. Decyzję o daleko idącej modyfikacji tekstu przesądziło również to, że w tym przypadku mamy do czynienia z tłumaczeniem, a nie oryginalnym tekstem polskim
Przywrócono zgodnie z oryginałem imiona głównych bohaterów - Kaj i Gerda, zamiast: Jaś i Marysia.
Przyglądając się przykładowej nocie o uwspółcześnieniach warto zwrócić uwagę na następujące kwestie:
- Zazwyczaj nie spotyka się wszystkich typów zmian w jednym tekście - w takim wypadku niektóre kategorie wyszczególnione w schemacie po prostu opuszczamy w opisie (przykłady dla poszczególnych kategorii uwspółcześnień w podanym tu przykładowym opisie zostały zebrane z wielu utworów).
- Niektóre przykłady uwspółcześnień pojawiają się w dwóch kategoriach, np.: z tąd - stąd (ubezdźwięcznienie i zmiana z zakresu zasad pisowni łącznej/rozdzielnej); poczem - po czym (pisownia łączna/rozdzielna oraz zmiana z zakresu składni); strzedz - strzec (ubezdźwięcznienie i ortografia).
- Poszczególne przykłady typów zmian zostały oddzielone enterem, żeby zwrócić uwagę na to, że jedna kategoria uwspółcześnień obejmuje wiele typów zmian (tak jest np. w przypadku uwspółcześnień fleksji)
- Gdzieniegdzie w nawiasach przy przykładach podano uzasadnienie decyzji o uwspółcześnieniu, ponieważ racje przemawiające za dokonaniem jakiejś zmiany mogą być dyskusyjne albo niekonieczne w sposób oczywisty widoczne w podanym przykładzie.
Zmiany wprowadzane automatycznie
Jeśli uwspółcześnień jest wiele, można wprowadzić je automatycznie. Typowe zmiany należy opisać i przekazać innym informację o nich.
Uwspółcześnienia zastąpione „z automatu”:
Przykłady tu przytoczone dotyczą ,,Ojca Goriot" Balzaca. W tekście tłumaczenia wprowadzono znaczne zmiany, a części z nich nie trzeba było wprowadzać ręcznie, ale przez funkcję "znajdź - zastąp".
Eugieniusz – Eugeniusz
mię – mnie
lubo – choć
excelencya – ekscelencja
excelencyi – ekscelencji
téj – tej
tém – tym
swéj – swej
swém – swym
jedném – jednym
jéj – jej
czém – czym
poczém – po czym
samem – samym
niéj – niej
niemi – nimi
któremi – którymi
jakiem – jakim
niczém – niczym
od razu – od razu
zato – za to
wszystkiemi – wszystkimi
innemi – innymi
zwolna – z wolna
każden – każdy
wszystkiém – wszystkim
sarnę – samą
innemi – innymi
każdem – każdym
zadowalni – zadowal
[potem mogą być różne końcówki, chodzi o usunięcie cząstki -ni-]
fizyognom – fizjonom [plus różne końcówki fleksyjne]
któreby – które by
wice-hrabina – wicehrabina
wice-hrabiny – wicehrabiny
Anastazya – Anastazja
Anastazyi – Anastazji
przytém – przy tym
przyczém – przy czym
poczém – po czym
po za – poza
z pod – spod
był-to – był to
swoję – swoją
było-to – było to
wszystkiémi – wszystkimi
Vautrin' – Vautrin [potem różne końcówki, ale bez apostrofu]
Goriot' – Goriot [jw.]
Rastignac' – Rastignac [jw.]
Bianchon' – Bianchon [jw.]
Był-to – Był to
odrazu – od razu
Ztąd – Stąd
Ztamtąd – Stamtąd
nie prawdaż – nieprawdaż
sam-na-sam – sam na sam
Jakób – Jakub
pocichu – po cichu
zcicha – z cicha
Jak-to – Jak to
jak-to – jak to
paryzk – parysk [+różne końcówki -i, -a, - imi, itd.]
francuzk - francusk [jw.]
Uwspółcześnienia w tłumaczeniach
Znaczne zmiany zostały wprowadzone np. w ,,Ojcu Goriot" Balzaca. Tekst był dawnym tłumaczeniem, a autor nie tak znaczący, jak np. Mickiewicz, tłumacz ,,Giaura".
