Lektury: Poradnik RedakcjaMerytoryczna

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

Dodawanie przypisów - przypisy edytorskie

Dodawanie przypisów edytorskich służy wyjaśnianiu znaczenia niezrozumiałych dla uczniów słów i zwrotów (np. tych, które wyszły z użycia, są rzadko używane lub stanowią terminy specjalistyczne), a także objaśnianiu większych partii tekstu, co ułatwi ich zrozumienie i dalszą interpretację.

Aby dodać przypis stawiamy kursor tuż po wyrazie objaśnianym (bez spacji i przed jakimikolwiek znakami przestankowymi), a następnie klikamy znajdujący się u góry strony przycisk edytorski podpisany: "wstaw przypis"
W tekście pojawią się wówczas tagi, czyli znaczniki, przypisu edytorskiego: <pe>Przykładowa treść przypisu</pe>.

W miejscu Przykładowej treści przypisu wpisujemy:
A. wyraz lub zwrot, do którego odnosi się wyjaśnienie
Warto skopiować słowo lub zwrot (Ctrl+C), do którego odnosi się przypis i wkleić (Ctrl+V) w przypisie. W przypadku większych partii tekstu można skopiować np. początek fragmentu, który objaśniamy, wielokropek i koniec tegoż fragmentu.
Powtarzanie treści wyjaśnianej w samym przypisie ułatwia później orientację w objaśnieniach na stronie "Wolnych Lektur". Dzięki temu można bezbłędnie odgadnąć, czego dokładnie dotyczą wyjaśnienia pojawiające się po prawej stronie tekstu.
B. jeśli objaśniamy pochodzenie wyrazu (z języka obcego lub ze staropolszczyzny), podajemy je w nawiasie okrągłym, samo wyjaśnienie słowa lub wyrażenia źródłowego podając po dwukropku
np. burżuazja (z fr. bourgois: mieszczanin) - mieszczaństwo.
zob. też listę skrótów używanych w przypisach
C. myślnik
D. treść naszego wyjaśnienia
E. przypis zawsze kończymy kropką

UWAGA
Jeżeli tuż za słowem, które chcemy objaśnić, znajduje się tag składu, to przypis wstawiamy po tym słowie (bez spacji), a przed tagiem składu.

Przykład:

<lista_osoba>Klara --- jego synowica<pe><slowo_obce>synowica</slowo_obce> --- bratanica, córka brata.</pe></lista_osoba>

Modyfikowanie istniejących przypisów

Edytowany tekst może już być opatrzony przypisami. Jeśli dostrzegą Państwo w treści przypisów edytorskich błędy merytoryczne lub literówki i inne błędy językowe, prosimy o ich poprawienie. Zachęcamy też do usuwania w nich wszelkich innych braków oraz do pracy nad ich redakcją.

Przypisy autorskie oznaczone są one tagami (znacznikami): <pa>...<pa>.
Są to przypisy pochodzące od autora opracowywanego tekstu literackiego, traktujemy je więc jako część tego tekstu.
Zasadniczo przypisów autorskich nie należy modyfikować. Wyjątek od tej zasady może mieć miejsce, gdy:

• podejrzewamy, że w tekście są literówki (błędy drukarskie); wówczas jednak prosimy poinformować o znalezionym błędzie za pomocą uwagi wpisanej między tagami: <uwaga>...[treść uwagi]...</uwaga> - miejsce to zostanie sprawdzone ze zdjęciami tekstu (jpg) lub z innymi wydaniami i poprawione przy ostatecznej redakcji;
  
• tekst powstał po okresie romantyzmu i podlega uwspółcześnieniu ortografii, fleksji oraz interpunkcji, zgodnie z przyjętymi przez nas zasadami (patrz poniżej); informacje o wprowadzeniu zmian tego typu są zapisywane na stronie Dyskusji danego utworu;
  
• ze względów merytorycznych uznamy za konieczne dodanie wyjaśnienia do przypisu autorskiego; w tym przypadku stosujemy wtrącenie ujęte w nawiasy kwadratowe, którego treść kończymy zaznaczeniem pochodzenia wtrącenia: --- red. WL:
  

Treść-przypisu-autora. [Treść-dodatkowego-objaśnienia --- red. WL.]

albo:

Treść-przypisu-autora [treść-dodatkowego-objaśnienia --- red. WL] dalszy-ciąg-przypisu-autora.

Przypisy tłumacza (czyli przypisy pochodzące od autora przekładu danej pozycji literackiej). Oznaczone są one tagami (znacznikami): <pt>...<pt>. Do tego rodzaju przypisów stosują się te same zasady co do przypisów autorskich;

Przypisy redakcji źródła (są to przypisy pochodzące od redakcji źródła tekstu danej pozycji literackiej, czyli wydania z którego zaczerpnięto edytowany tekst). Od przypisów edytorskich odróżniamy je przede wszystkim ze względów formalno-prawnych (prawo autorskie). Przypisy redakcji źródła oznaczone są tagami (znacznikami): <pr>...<pr>. W uzasadnionych przypadkach możemy modyfikować ten rodzaj przypisów:

• gdy zawierają błędy rzeczowe;
  
• są niewyczerpujące bądź wymagają od czytelnika specjalistycznej wiedzy (np. językoznawczej);
  
• ich treść się zdezaktualizowała i nie odpowiadają już obecnym ustaleniom w danym zakresie;
  
• są zredagowane w sposób niezrozumiały dla współczesnego czytelnika;
  
• zawierają literówki, błędy interpunkcyjne i in.
  

Wprowadzając zmiany merytoryczne do treści przypisu redakcji źródła, powinniśmy także zmienić otaczające je tagi (znaczniki) z <pr>...<pr> na: <pe>...<pe> (czyli tagi przypisu edytorskiego).

Alfabetyczna lista skrótów używanych w przypisach

a. - albo
alb. - albański
amer. - amerykański, amerykańskie
anat. - anatomiczne
ang. - angielski, angielskie
antr. - antropologia, antropologiczny
ar. - arabski
archeol. - archeologia, archeologiczny
archit. - architektura
astr. - astronomia
austr. - austriacki
austral. - australijski
B. - biernik
białorus. - białoruski
biol. - biologia, biologiczny
blm – bez liczby mnogiej
blp – bez liczby pojedynczej
bot. - botanika
bułg. - bułgarski
C. - celownik
celt. - celtycki
chem. - chemiczny
chiń. - chiński
czas. - czasownik
czes. - czeski
D. - dopełniacz
daw. - dawne
dk – dokonane
druk. - drukarstwo, drukowany
dziec. - dziecięcy
egip. - egipski
ekon. - ekonomiczny
elektr. - elektryczny
etn. - etnografia, etniczny
euf. - eufemizm
film. - filmowy
filoz. - filozoficzny
fiń. - fiński
fiz. - fizyka
fizjol. - fizjologia
fot. - fotografia, fotograficzny
fr. - francuski
fraz. - frazeologia, frazeologiczny
genet. - genetyka, genetyczny
geogr. - geografia, geograficzny
geol. - geologia
geom. - geometria
gr. - grecki
gw. - gwara, gwarowe
hand. - handel, handlowy
hebr. - hebrajski
hind. - hinduski
hist. - historia, historyczny
hiszp. - hiszpański
hol. - holenderski
im. - imienia
imiesł. - imiesłów, imiesłowowy
in. - inne, inny
inf. - informacja
inform. - informatyka
irl. - irlandzki
iron. - ironicznie
isl. - islandzki
itd. - i tak dalej
itp. - i tym podobne
jap. - japoński
jęz. – językowy, jezykoznawstwo
kg – kilogram
km – kilometr
lit. - literacki, literatura
lm – liczba mnoga
łac. - łacina, łacińskie
M. - mianownik
m. - męski
mat. - matematyka
med. - medyczne
meteor. - meteorologia, meteorologiczny
min. - minuta
m.in. - między innymi
miner. - mineralogia
mit. - mitologia
mit. germ. - mitologia germańska
mit. gr. - mitologia grecka
mit. rzym. - mitologia rzymska
mors. - morskie
m.-os. - męskoosobowy
Ms – miejscownik
muz. - muzyczny
N. – narzędnik
n. - nijaki
ndk - niedokonany
ndm – nieodmienny
n.e. - nasza era
nieos. - nieosobowy
niem. - niemiecki
norw. - norweski
np. - na przykład
obelż. - obelżywie
odm. - odmienny
ok. - około
os. - osoba, osobowy
p. - patrz
płd - południowy
płn – północny
p.n.e. - przed naszą erą
pocz. - początek
poet. - poetyckie
pol. - polski
polit. - polityczny
poł. - połowa
popr. - poprawnie
port. - portugalski
posp. - pospolity
pot. - potocznie
praw. - prawo, prawnicze
przen. - przenośnie
przestarz. - przestarzałe
przym. - przymiotnik
przysł. - przysłowiowy
przysłów. - przysłówek
psychol. - psychologia, psychologiczny
r. - rok
reg. - regionalne
rel. - religijny, religioznawstwo
roln. - rolnictwo, rolniczy
ros. - rosyjski
rub. - rubasznie
rum. - rumuński
rzad. - rzadki
rzecz. - rzeczownik
rzym. - rzymski
skand. - skandynawski
skrót. - skrótowiec
słowac. - słowacki
socjol. - socjologiczny
sport. - sportowy
st. - stopień
starop. - staropolskie
szt. - sztuka
szwedz. - szwedzki
śr. - środek, środkowy
środ. - środowiskowy
teatr. - teatralny
techn. - techniczny
temp. - temperatura
tur. - turecki
tur.-tat. - turecko-tatarski
tys. - tysiąc
tzn. - to znaczy
uczn. - uczniowski
ukr. - ukraiński
urb. - urbanistyka
W. - wołacz
w. - wiek
węg. - węgierski
wg - według
wł. - włoski
wojsk. - wojskowy
wsch. - wschodni
współ. - współcześnie
wulg. - wulgarne
wym. - wymawiaj
zach. - zachodnie
zdr. - zdrobnienie
zgr. - zgrubienie
zn. - znaczy, znaczenie
zool. - zoologia
zwł. - zwłaszcza
ż. - żeński
żart. - żartobliwie
żegl. - żeglarskie
ż.-rzecz. - żeńskorzeczownikowy

Motywy i tematy literackie

Zaznaczane przez nas motywy są użyteczne do pisania prac. Ułatwiają też samą lekturę, choć wszystkie zaznaczone w tekście motywy nie wyczerpują zawartości utworu, który powinien być poddany dalszej interpretacji już podczas pracy uczniów z nauczycielami. Zaznaczając motywy tworzymy zbiór wybranych fragmentów tekstów, opatrzonych niby hasłem-etykietą nazwą motywu; fragmenty te tworzą w istocie wiązkę tematów do przemyśleń.

W temacie pracy nie musi pojawiać się konkretny motyw z naszej listy, ale np. wokół tematu macierzyństwa grupują się motywy zebrane przez nas w tzw.”rodzinę motywów”: Matka – Ojciec – Rodzina – Dziecko – Syn – Córka - itd.; zaś wokół tematu „dola chłopa”: Chłop – Pan – Szlachcic – Dwór – Wieś – Pozycja społeczna – Własność itp.

Aby wskazać w tekście motyw, zaznaczamy fragment, który po wyjęciu z tekstu będzie sam w sobie wymowny, pamiętając jednocześnie, że będzie można fragment ten zobaczyć w kontekście całości utworu. Fragment nie powinien być ani zbyt obszerny, ani zbyt skąpy (a przez to zbyt enigmatyczny), choć zdarzają się i ogromne fragmenty, wszechstronnie naświetlające problematykę związaną z jakimś motywem, i fragmenty hasłowe, a celne.

screen-shot

przycisk (zobaczymy po jego naciśnięciu to, co na screen-shocie powyżej); zachęta do uprzedniego znalizowania listy motywów i do powracania do tej analizy jeszcze podczas pracy, ponawianie jej – odkrywa się coraz nowe możliwości i możliwości; WYBÓR (także kilku); można anulować, rozmyślić się – szczególnie, jeśli nie jest się pewnym, czy zaznaczyło się odpowiedni fragment, lepiej anulować i ponowić próbę, sprawdziwszy wszystko uprzednio
usuwanie motywu (uwaga na znaczniki; CTRL+F polecamy)
przesuwanie zakresu motywu (wielka rola zamykającego znacznik początkowy i końcowy NAWIASU OSTREGO < >
dodawanie innego motywu dostrzeżonego w tym samym fragmencie
motywy „zaczepione” zbyt blisko

Lista motywów i tematów literackich

• Alkohol
  
• Anioł
  
• Antysemityzm
  
• Arkadia
  
• Artysta
  
• Bezdomność
  
• Bezpieczeństwo
  
• Bieda
  
• Bijatyka
  
• Błazen
  
• Błądzenie
  
• Błoto
  
• Bogactwo
  
• Bóg
  
• Brat
  
• Bunt
  
• Buntownik
  
• Burza
  
• Car
  
• Carpe diem
  
• Ciemność
  
• Cień
  
• Cisza
  
• Chciwość
  
• Chleb
  
• Chłop
  
• Choroba
  
• Chrystus
  
• Chrzest
  
• Ciało
  
• Cierpienie
  
• Cmentarz
  
• Cnota
  
• Córka
  
• Cud
  
• Czarownica
  
• Czary
  
• Czas
  
• Czyn
  
• Czyściec
  
• Dama
  
• Danse macabre
  
• Deszcz
  
• Diabeł
  
• Dobro
  
• Dom
  
• Dorosłość
  
• Drzewo
  
• Duch
  
• Duma
  
• Dusza
  
• Dworek
  
• Dworzanin
  
• Dwór
  
• Dzieciństwo
  
• Dziecko
  
• Dziedzictwo
  
• Dziewictwo
  
• Dźwięk
  
• Egzorcyzm
  
• Elita
  
• Emigrant
  
• Fałsz
  
• Filozof
  
• Fircyk
  
• Flirt
  
• Głupiec
  
• Głupota
  
• Głód
  
• Gniew
  
• Gospodarz
  
• Gospodyni
  
• Gość
  
• Gotycyzm
  
• Góra
  
• Grób
  
• Grzech
  
• Grzeczność
  
• Gwiazda
  
• Handel
  
• Historia
  
• Honor
  
• Idealista
  
• Interes
  
• Jabłko
  
• Jedzenie
  
• Jesień
  
• Kaleka
  
• Kara
  
• Karczma
  
• Klęska
  
• Kłamstwo
  
• Kłótnia
  
• Kobieta
  
• Kobieta demoniczna
  
• Kobieta "upadła"
  
• Kochanek
  
• Kochanek romantyczny
  
• Kondycja ludzka
  
• Konflikt
  
• Konflikt wewnętrzny
  
• Koniec świata
  
• Koń
  
• Korzyść
  
• Kot
  
• Kradzież
  
• Krew
  
• Król
  
• Krzywda
  
• Ksiądz
  
• Książka
  
• Księżyc
  
• Kuchnia
  
• Kuszenie
  
• Kwiaty
  
• Las
  
• Lato
  
• Lekarz
  
• Lenistwo
  
• List
  
• Literat
  
• Los
  
• Lud
  
• Lustro
  
• Łzy
  
• Małżeństwo
  
• Marzenie
  
• Maska
  
• Maszyna
  
• Matka
  
• Matka Boska
  
• Mądrość
  
• Mąż
  
• Melancholia
  
• Mędrzec
  
• Mężczyzna
  
• Miasto
  
• Mieszczanin
  
• Miłosierdzie
  
• Miłość
  
• Miłość niespełniona
  
• Miłość platoniczna
  
• Miłość romantyczna
  
• Miłość silniejsza niż śmierć
  
• Miłość tragiczna
  
• Miłość spełniona
  
• Mizoginia
  
• Młodość
  
• Moda
  
• Modlitwa
  
• Morderstwo
  
• Morze
  
• Motyl
  
• Mucha
  
• Muzyka
  
• Narodziny
  
• Naród
  
• Natura
  
• Nauczyciel
  
• Nauczycielka
  
• Nauka
  
• Niebezpieczeństwo
  
• Niedziela
  
• Niemiec
  
• Nienawiść
  
• Nieśmiertelność
  
• Niewola
  
• Noc
  
• Nuda
  
• Obcy
  
• Obłok
  
• Obowiązek
  
• Obraz świata
  
• Obrzędy
  
• Obyczaje
  
• Obywatel
  
• Odrodzenie przez grób
  
• Odwaga
  
• Ofiara
  
• Ogień
  
• Ogród
  
• Ojciec
  
• Ojczyzna
  
• Oko
  
• Okręt
  
• Okrucieństwo
  
• Omen
  
• Opieka
  
• Organizm
  
• Otchłań
  
• Pająk
  
• Pamięć
  
• Pan
  
• Panna młoda
  
• Państwo
  
• Patriota
  
• Piekło
  
• Pielgrzym
  
• Pieniądz
  
• Pies
  
• Piętno
  
• Pijaństwo
  
• Piwnica
  
• Plotka
  
• Pobożność
  
• Pocałunek
  
• Pochlebstwo
  
• Poeta
  
• Poetka
  
• Poezja
  
• Podróż
  
• Podstęp
  
• Pogrzeb
  
• Pojedynek
  
• Polak
  
• Polityka
  
• Polowanie
  
• Pokora
  
• Pokusa
  
• Portret
  
• Poświęcenie
  
• Potwór
  
• Powstanie
  
• Powstaniec
  
• Pozory
  
• Pozycja społeczna
  
• Pożar
  
• Pożądanie
  
• Praca
  
• Praca u podstaw
  
• Praca organiczna
  
• Prawda
  
• Prawnik
  
• Prometeusz
  
• Proroctwo
  
• Prorok
  
• Próżność
  
• Przebranie
  
• Przeczucie
  
• Przedmurze chrześcijaństwa
  
• Przekleństwo
  
• Przekupstwo
  
• Przemiana
  
• Przemijanie
  
• Przemoc
  
• Przestrzeń
  
• Przyjaźń
  
• Przyroda nieożywiona
  
• Przysięga
  
• Przywódca
  
• Ptak
  
• Pustynia
  
• Pycha
  
• Raj
  
• Realista
  
• Religia
  
• Rewolucja
  
• Robak
  
• Robotnik
  
• Rodzina
  
• Rosja
  
• Rosjanin
  
• Rośliny
  
• Rozczarowanie
  
• Rozpacz
  
• Rozstanie
  
• Rozum
  
• Ruiny
  
• Rycerz
  
• Rzeka
  
• Salon
  
• Samobójstwo
  
• Samolubstwo
  
• Samotnik
  
• Samotność
  
• Sarmata
  
• Sąsiad
  
• Sąd
  
• Sąd Ostateczny
  
• Sen
  
• Serce
  
• Sędzia
  
• Sielanka
  
• Sierota
  
• Siła
  
• Siostra
  
• Sława
  
• Słońce
  
• Słowo
  
• Sługa
  
• Służalczość
  
• Skąpiec
  
• Sobowtór
  
• Społecznik
  
• Sprawiedliwość
  
• Starość
  
• Strach
  
• Strój
  
• Stworzenie
  
• Sumienie
  
• Swaty
  
• Syberia
  
• Syn
  
• Syn marnotrawny
  
• Syzyf
  
• Szaleniec
  
• Szaleństwo
  
• Szantaż
  
• Szatan
  
• Szkoła
  
• Szczęście
  
• Szlachcic
  
• Szpieg
  
• Sztuka
  
• Ślub
  
• Śmiech
  
• Śmierć
  
• Śmierć bohaterska
  
• Śpiew
  
• Światło
  
• Świętoszek
  
• Święty
  
• Świt
  
• Tajemnica
  
• Taniec
  
• Tchórzostwo
  
• Teatr
  
• Tęsknota
  
• Theatrum mundi
  
• Tłum
  
• Trucizna
  
• Trup
  
• Twórczość
  
• Uczeń
  
• Uczta
  
• Uroda
  
• Umiarkowanie
  
• Upadek
  
• Upiór
  
• Urzędnik
  
• Vanitas
  
• Walka
  
• Walka klas
  
• Wampir
  
• Warszawa
  
• Wąż
  
• Wdowa
  
• Wdowiec
  
• Wesele
  
• Wiatr
  
• Wierność
  
• Wierzenia
  
• Wieś
  
• Wiedza
  
• Wieża Babel
  
• Więzienie
  
• Więzień
  
• Wina
  
• Wino
  
• Wiosna
  
• Wizja
  
• Władza
  
• Własność
  
• Woda
  
• Wojna
  
• Wojna pokoleń
  
• Wolność
  
• Wróg
  
• Wspomnienia
  
• Współpraca
  
• Wygnanie
  
• Wyrzuty sumienia
  
• Wzrok
  
• Zabawa
  
• Zabobony
  
• Zamek
  
• Zaręczyny
  
• Zaświaty
  
• Zazdrość
  
• Zbawienie
  
• Zbrodnia
  
• Zbrodniarz
  
• Zdrada
  
• Zdrowie
  
• Zemsta
  
• Zesłaniec
  
• Ziarno
  
• Ziemia
  
• Zima
  
• Zło
  
• Złodziej
  
• Złoty wiek
  
• Zmartwychwstanie
  
• Zwątpienie
  
• Zwierzęta
  
• Zwycięstwo
  
• Żałoba
  
• Żebrak
  
• Żołnierz
  
• Żona
  
• Życie jako wędrówka
  
• Życie snem
  
• Żyd
  
• Żywioły
  

Opis użycia wybranych motywów i tematów literackich

UWAGA:
Słowa wyróżnione w tekście stanowią:
a) rodzaj odsyłacza do innych haseł z naszej listy (tu pisane są małą literą ze względu na czytelność całego opisu);
b) synonim hasła głównego
c) terminy ułatwiające zrozumienie myśli kryjącej się za tytułowym hasłem

ARKADIA
W literaturze pojawia się wiele opisów krainy szczęśliwości i harmonii; niekiedy jest to marzenie, niekiedy wspomnienie, niekiedy projekt przyszłości dotyczący ziemi lub zaświatów; pojawienie się tego typu obrazów sygnalizujemy używając właśnie motywu Arkadii. Odnajdziemy go w utworach takich, jak np.: Żywot człowieka poczciwego Mikołaja Reja (przez którego wieś wychwalana jest jako kraina dająca dostatek, szczęście i spokój), czy Pan Tadeusz Adama Mickiewicza z arkadyjską wizją dworku w Soplicowie (zob też: sielanka, złoty wiek).

BEZDOMNOŚĆ
Jest to temat pojemny. Możemy za pomocą tego hasła zaznaczać fragmenty opisujące rzeczywistą bezdomność --- brak domu związany z biedą i egzystowaniem na marginesie społeczeństwa, niejako poza jego podstawowymi strukturami (dotyczy to np. Agaty w Chłopach Reymonta). Z drugiej strony można rzecz potraktować metaforycznie i odnieść się do właściwego np. emigrantom i charakterystycznego dla literatury romantyzmu poczucia wykorzenienia (bycia wędrowcem, włóczęgą, osobą, której życie staje się wędrówką, najczęściej wbrew woli). W jeszcze innym znaczeniu pojawia się bezdomność w odniesieniu do bohaterów powieści Żeromskiego, Ludzie bezdomni: jest tu ona ideowym wyborem (ci, którzy pracują dla ogółu, nie mogą zająć się budowaniem swego małego, prywatnego szczęścia --- domu).

BŁAZEN
Zwyczajowo jest to postać komplementarna wobec postaci króla i stanowi symbol przekornej mądrości. Najsławniejszym wcieleniem błazna jest oczywiście Stańczyk, występujący w Weselu Wyspiańskiego; znajdą się jednak zapewne mniej rozbudowane i wieloznaczne wypowiedzi na temat błazeńskiej kondycji. Np. w dramacie Williama Shakespeare'a Hamlet, tytułowy bohater odnajduje na cmentarzu czaszkę błazna Yoryka, które to zdarzenie zmusza go do refleksji nad losem oraz kondycją ludzką (zob. też: dwór).

BŁOTO
Zapewne w związku ze słotnym klimatem żywioł błota występuje dość często na kartach naszej literatury. Dołączając to hasło do naszej listy, myśleliśmy również o metaforycznym znaczeniu błota (w którym się brnie z trudem, które utrudnia i brudzi życie). Scena stosowna dla rozmyślań o błocie znajduje się np. w Siłaczce. Obraz błota chętnie przywoływali autorzy w okresie modernizmu; jednak już Mikołaj Rej pisał: ,,Lepsza cnota w błocie, niż niecnota w złocie" --- przeciwstawiając w ten sposób błoto bogactwu i kojarząc je ze szlachetnym ubóstwem.

BUNT
W literaturze nie brak opisów sytuacji jednostkowych lub społecznych buntów, a także przemyśleń na temat skutków i celowości takich niepokornych wobec losu (czy kondycji ludzkiej) zachowań. Warto zaznaczyć, że bunt często wiąże się z brakiem akceptacji własnej pozycji społecznej (zob. też: rewolucja).

BUNTOWNIK
Motywem tym zaznaczamy fragmenty odnoszące się do charakterystyki bohatera, którego postawę wobec świata oraz działania określa postawa buntu; buntownik jest oczywiście sztandarową postacią romantyzmu, ale nie brak i nieromantycznych lub postromantycznych buntowników.

CHŁOP
Dzięki temu motywowi mamy możliwość wskazania w utworach na postaci chłopów, charakterystyczny dla ludności wiejskiej system wartości, wzory zachowań, obyczaje, wierzenia, a także sposób współistnienia z innymi klasami społecznymi (zob. też: lud).

CIEŃ
Należy on do motywów fantazmatycznych; jest jednym ze zjawisk, z którymi wiążą się wyobrażenia na temat sobowtóra (ponieważ cień natrętnie naśladuje nas, nasze ciało), czy duszy (np. zmarli bywają określani jako cienie). Jednocześnie brak cienia lub jakiekolwiek z nim kłopoty znamionują pewne odchylenia od norm przyjętych dla kondycji ludzkiej (por. przypadek wampirów, czy --- Piotrusia Pana). Cień bywał też obrazem ludzkiego życia, którego cechą w takim ujęciu jest ulotność, złudność, zagrożenie unicestwieniem w każdej chwili (M. Sęp--Szarzyński, Sonet II, Na słowa one Jopowe).

CZAROWNICA
Hasłem tym oznaczyliśmy fragmenty, w których wprost przedstawiona jest bajkowa postać czarownicy (jak w Makbecie Shakespeare'a), albo w których ma miejsce posądzenie jakiejś kobiety o czary (dotyczy to np. matki Jagny w Chłopach, Dominikowej, która zajmuje się znachorstwem).

CZARY
W tekstach literackich odnajdujemy zarówno bezpośrednie opisy czarów (jak w Balladynie Słowackiego, czy w Fauście Goethego), jak również wypowiedzi ujawniające, jakie zjawiska były postrzegane jako czary, czyli jako dziejące się z udziałem sił nieczystych.

CZAS
Motywem tym zaznaczaliśmy fragmenty zawierające przemyślenia na temat czasu (np. jego upływu, najczęściej zbyt szybkiego --- czasu ,,uciekającego"), jako podstawowego żywiołu, w którym zanurzona jest egzystencja ludzka z jednej strony, a życie przyrody z drugiej (niekiedy rozróżnienie to powoduje postrzeganie niejako dwóch czasów --- ograniczonego czasu ludzkiego i wiecznego trwania natury).

DAMA
Dama, lub inaczej: kobieta z towarzystwa była często portretowana w naszej literaturze, poczynając od Krasickiego i Niemcewicza, przez Mickiewicza i pozostałych romantyków, aż po Prusa i Orzeszkową. Fakt bycia damą wyznaczany był przez szereg zakazów i nakazów dotyczących zachowania, używanego słownictwa (też: swobodnego posługiwania się francuszczyzną), zakresu zainteresowań, jakie dama może mieć oraz czynności, jakie może wykonywać, a w końcu ubioru i sprzętów, które powinny stanowić jej ,,oprawę". W literaturze znajdziemy wiele portretów dam, przy czym wśród autorów naszych lektur w przedstawieniach dam dominuje ton satyryczny, prześmiewczy i demaskatorski (przy czym główny aspekt zdaje się padać na stronę materialną --- tak w Żonie modnej, jak w Lalce). Dość częste jest też charakteryzowanie damy jako obcej; wzorca osobowego damy nie da się bowiem zaliczyć do zestawu postaw przewidzianych dla kobiet, a promowanych przez polską literaturę narodową, patriotyczną (w tej optyce dama jest zbyt ,,kosmopolityczna" i swymi działaniami nie przyczynia się do zachowania substancji narodowej). Tematyka związana z postacią damy łączy z ogólnym bardzo motywem kobiety oraz z motywami, których nazwa ma końcówkę męską, ale w naszym zamierzeniu wiążą się one przede wszystkim z pozycją i funkcją społeczną: szlachcic, dworzanin. Wreszcie należy też wspomnieć o tradycyjnym w literaturze trubadurów towarzyszu damy: rycerzu.

DANSE MACABRE
Motyw tańca śmierci, w obliczu której zrównują się wszystkie stany, która zabija bez uprzedzenia wszystkich, bez względu na przymioty umysłu, duszy i ciała, nie zważając na stanowisko i zasługi swych ofiar --- jest charakterystyczny przede wszystkim dla literatury średniowiecza (wśród lektur najdobitniej został przedstawiony w Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią) oraz baroku. Pewne odwołania znajdą się jednak w utworach z późniejszych epok.

DESZCZ
Oprócz sławnego jako szkolny przykład sylabotonizmu Deszczu jesiennego Staffa, znajdzie się jeszcze kilka utworów, w których zjawisko przyrody nierzadkie w naszym klimacie zostało i ciekawie opisane, i wyposażone w pewne naddane cechy symboliczne (ciekawy przykład znajdziemy w Cierpieniach młodego Wertera).

DOM
W związku z motywem domu myśleliśmy raczej o pewnym miejscu wyobraźniowym, niż o opisach konkretnych budynków (choć i takie, być może, warte będą zaznaczenia, jeśli niosą ze sobą coś więcej niż np. opis szczegółów architektonicznych). Dom stanowi niekiedy synonim utraconego raju (szczególnie dla emigrantów, wygnańców i zesłańców), pierwiastkowego obrazu świata, dzieciństwa, rodziny, ojczyzny. Z drugiej strony istotne są również w jego przestrzeni szczególne miejsca (zob. też: piwnica, kuchnia, salon, ogród).

DRZEWO
Drzewo posiada niezwykle bogatą symbolikę, bywa obrazem łączności tego, co ziemskie z tym, co niebiańskie, osią świata, drzewem mądrości (taki obraz stanowi drzewo kabalistyczne), wreszcie na drzewie rodzą się owoce wiadomości dobrego i złego --- zakazane jabłka. W lekturach opracowywanych na naszej stronie znaleźliśmy jeszcze inny aspekt motywu drzewa --- pod jego gałęziami ludzie szukają schronienia (Na lipę Kochanowskiego), co sprzyja życiu towarzyskiemu (Cierpienia młodego Wertera); zaś na gałęziach szukają ludzie owoców --- drzewo ma tu oblicze dobroczynnej natury. Ponadto drzewo symbolizować może ludzki charakter i los (w Krzaku dzikiej róży Kasprowicza i Ludziach bezdomnych Żeromskiego).

GOSPODARZ
Gospodarz stanowi uzupełnienie motywu chłopa, postrzeganego bardziej jako reprezentant pewnej klasy społecznej i pewnej kultury (wiejskiej). W tekstach literackich znajdujemy jednak ciekawe przykłady gospodarzenia: troski o dom, ogród, inwentarz i uprawy. Z drugiej strony opiece gospodyni podlegają inne sfery, ma ona inne obowiązki. Mianem gospodarza określimy zarówno bohaterów chłopskich (Boryna), jak też tych wywodzących się ze szlachty (przykłady łatwo znaleźć np. w Nad Niemnem Orzeszkowej, czy Nocach i dniach Dąbrowskiej). Znajdzie się zresztą i gospodarz ,,miejski" lub bardziej metaforyczne zastosowanie tego motywu.

GOSPODYNI
W ten sposób opisujemy np. prace kobiece w gospodarstwie. O ile na wsi motyw gospodyni jest komplementarny wobec motywu gospodarza, o tyle w gospodarstwie miejskim obowiązki gospodyni wypełniają całą przestrzeń domu (np. w Lalce Prusa znajdziemy opisy zajęć, jakie wykonywała ciotka Rzeckiego w domu jego owdowiałego ojca). Przyjmuje się, że zadaniem gospodyni jest dbanie o dom i podejmowanie gości.

GOTYCYZM
Jest to pewien typ tematyki charakterystycznej dla literatury romantycznej, stanowi zarazem rodzaj dziedzictwa, które romantyzm przekazał następnie horrorowi i --- po części --- również literaturze kryminalnej. Stare zamki lub domostwa, kryjące w swych zakamarkach tajemnicę zbrodni, epatowanie obrazami czaszek, grobów pełnych zgnilizny, trupów, męczarni i krwi --- to cechy rozpoznawcze gotycyzmu.

GÓRA
Wśród licznych wytworów przyrody wyróżniliśmy kilka posiadających szczególne, właściwe sobie, znaczenie symboliczne --- wśród nich właśnie górę (choć, być może, najczęściej mamy do czynienia z liczbą mnogą: górami). Góra, stanowiąc miejsce wzniesione ku niebu, a oddzielone od codziennej krzątaniny ludzkiego życia znaczną wysokością, nadaje się na miejsce doznań mistycznych, wizji, przemiany wewnętrznej. Patrząc na rzeczywistość z góry, bohaterowie dokonują rozpoznania sensu własnego życia, zyskują całościowy obraz świata, czy historii i projektują przyszłe działania. Motyw pojawia się choćby w Sonetach krymskich Mickiewicza czy Kordianie Słowackiego.

GRZECZNOŚĆ
O grzeczności mówiono wiele w oświeceniu --- epoce literackiej, której jednym z wyznaczników jest dydaktyzm. Jest to np. częsty motyw Satyr Krasickiego, niekiedy przywoływany w ironiczny sposób; grzeczność staje się tu niekiedy synonimem zewnętrznej ogłady, ale też fałszu, pozy, maski:
,,Grzeczność --- talent nie lada, ten rad w dworach gości,
Ten kształci oświecone jasne wielmożności,
Ten jest cechą każdego, co się dworu ima,
Co pozoru ma nazbyt, a istoty nie ma,
Zgoła co jest dworakiem."
Pamiętać jednak należy również o niełatwej sztuce grzeczności opisywanej w Panu Tadeuszu, a będącej filarem ładu społecznego: grzeczność stanowi tu zbiór zasad pozwalających uszanować pozycję i zasługi każdego.

IDEALISTA
Istnieje znaczna rozbieżność między poszczególnymi osobami, których rozmyślania i działania zostały oznaczone tym motywem: idealistą jest i doktor Judym, i Rzecki. Idee im patronujące są różne. Tym ciekawszy materiał uda się zgromadzić pod tym hasłem.

JEDZENIE
Zauważyliśmy, że opisy rozmaitych posiłków (od tych codziennych do wystawnych i okolicznościowych) i opisy samego spożywanego jedzenia są dość częste w opracowywanych tekstach. Znajdziemy je i w Chłopach Reymonta, i w Panu Tadeuszu Mickiewicza. Same w sobie zdradzają niekiedy obyczaje epoki, zawierają przy tym nierzadko opisy zachowań przy stole (zob. też uczta).

KOCHANEK ROMANTYCZNY
Pozornie jest to odmiana motywu kochanka, jednak w romantyzmie przyjęcie tej roli łączyło się nie tylko z pewnym zestawem zachowań miłosnych, ale określało postawę buntowniczą wobec społecznych konwenansów i zakazów, krępujących swobodne kierowanie się uczuciami.

KONDYCJA LUDZKA
Pogląd na kondycję ludzką, jest to, innymi słowy, zapatrywanie na sposób istnienia człowieka w świecie --- naturę ludzką, możliwości i ograniczenia określające egzystencję człowieka (takich jak np. los, Bóg/bogowie, determinizm historii, społeczne dziedzictwo, nieuchronność śmierci) oraz finalne przeznaczenia jego bytu. Kondycja ludzka bywa oczywiście rozmaicie określana (w opracowywanych tekstach staramy się właśnie zaznaczać tym motywem różne jej ujęcia) i sposób jej definiowania wskazuje na system wartości i idei, jakim kieruje się autor wypowiedzi na ten temat (tzn. nie zawsze autor tekstu).

KONIEC ŚWIATA
Istnieją liczne wyobrażenia apokaliptyczne, przewidywania dotyczące tego, w jaki sposób będzie wyglądał finał naszej egzystencji na ziemi (od Objawienia św. Jana do wiersza Miłosza W dniu końca świata). Związane są z tym niekiedy pouczenia moralne, wezwania do nawrócenia i poprawy postępowania. Roztaczający taką wizję, formułuje często jednocześnie poglądy na temat kondycji ludzkiej i przeznaczenia, oceny historii itp. Niekiedy świat jest opisywany jako pozostający już teraz w agonalnym stanie --- obie wielkie rewolucje europejskie (francuska i rosyjska) oraz Wiosna Ludów były określane jako nieomylny początek końca świata.

KOŃ
Z koniem związana jest rozbudowana mitologia polskiej kultury dworkowo--szlachecko--żołnierskiej (kozackiej, szwoleżerskiej i ułańskiej). Drugi system znaczeń łączy konia z symboliką erotyczną --- szczególnie kobieta na koniu stanowić zwykła alegorię rozbuchanych, nieobliczalnych żądz (por. obraz Szał Podkowińskiego, czy przedstawienie postaci Laury z Przedwiośnia jako lubieżnej amazonki). Koń jest też symbolem ciężkiej pracy, zwierzęciem przynoszącym człowiekowi pomoc --- dawniej dźwigał za niego ciężary i umożliwiał pokonywanie znaczniejszych przestrzeni. Częste jest też ukazywanie konia jako wcielenia instynktu (dzięki któremu zwierzę to wszystko rozumie, wyczuwa niebezpieczeństwo itd.). Staramy się jednakże nie oznaczać za pomocą naszych haseł dydaktycznych czy alegorycznych przedstawień zwierząt w literaturze (np. w bajkach oświeceniowych) --- dlatego koń z Folwarku zwierzęcego Orwella powinien być raczej opatrzony hasłem: praca, czy robotnik.

KREW
Płyn niezwykle znaczący: jego ukazanie się jest znakiem otwarcia (np. w czasie porodu) lub rozdarcia ciała; łączy się więc z cierpieniem, bólem, ale też z samą istotą ciała. Bywa znakiem zbrodni. Przypisywane jej były znaczenia mistyczne w konstrukcjach ideowych, kryjących się pod takimi hasłami jak ,,więzy krwi", czy ,,oczyszczenie przez krew" (chodzi tu o oczyszczenie z win --- tak funkcjonuje krew w instytucji wendetty, a więc w rytuale zemsty, tak też postrzegano rozlew krwi w czasie rewolucji: jako karę i obmycie ludzkości z grzechu). Krew może być także arystokratyczna, niebieska, królewska --- w tym przypadku motyw ten w swoisty sposób opisuje pozycję społeczną, pochodzenie i dziedzictwo.

KRÓL
Motyw dotyczy różnych wizerunków królów zapisanych w literaturze, jak również zagadnień dotyczących sprawowania władzy królewskiej (np. w satyrze Krasickiego Do króla, czy w dramatach Shakespeare'a). Problematyką związaną z władzą królewską (np. znaczeniem jej dziedziczności) zajmował się również Ignacy Krasicki. Biskup--poeta przekornie zwracał się do Stanisława Augusta w satyrze Do króla:
,,Satyra prawdę mówi, względów się wyrzeka.
Wielbi urząd, czci króla, lecz sądzi człowieka.
Gdy więc ganię zdrożności i zdania mniej baczne,
Pozwolisz, mości królu, że od ciebie zacznę.
Jesteś królem, a czemu nie królewskim synem."
(zob. też: dwór, dworzanin, błazen, rycerz, zamek).

KSIĄDZ
Motyw ten został wprowadzony, ponieważ z jednej strony uzupełnia odzwierciedlenie podziału na stany (obok chłopa, szlachcica, Żyda i mieszczanina; por. Rozmowa między trzema osobami... Mikołaja Reja, ale też Wesele Wyspiańskiego), z drugiej zaś ksiądz stanowi od czasów romantyzmu (i Księdza Piotra z Dziadów Mickiewicza) ważną postać w literaturze, mającą często stanowić uosobienie ,,sumienia narodu" (lub tylko pewnej społeczności --- jak np. w Chłopach Reymonta).

LUD
Lud został szczególnie doceniony w literaturze romantyzmu i Młodej Polski, pojawiając się w utworach literackich w znaczący sposób --- jest nosicielem pewnej określonej mądrości lub świeżości, której nie ma już mieszczanin. Warto zaznaczyć, że, o ile tłum łączy się z życiem miasta, o tyle lud łączy się z motywem wsi. Warto zaznaczyć, że w okresie Młodej Polski panowała swoista moda na ludowość.

MATKA
Motywem tym zaznaczamy fragmenty mówiące o przeświadczeniach na temat powinności związanych z rolą matki. Często są to stereotypy, mówiące o rozmaitych instynktach koniecznie ujawniających się u matki w odniesieniu do jej dziecka --- instynktach związanych przede wszystkim z opiekuńczością, czuwaniem nad rozwojem, bytem i losem dziecka. Szczególnym przykładem może być tu pani Rollison z Mickiewiczowskich Dziadów, która, pozbawiona wzroku, kieruje się przeczuciem oraz potrafi innymi zmysłami odnaleźć swojego syna (np. odróżnia jego krzyk spośród innych głosów cierpiących więźniów).

MIASTO
Ma ono w kulturze podwójne oblicze: miejsca zepsucia (Sodomy, Babilonu) gdzie ludzie, żyjący w oderwaniu od swych ,,naturalnych" korzeni, żyjący anonimowo, ukryci w tłumie, dopuszczają się bezwstydnie wszelkiego rodzaju występków (tak np. w Quo vadis Sienkiewicza). W ten sposób opisywane są przede wszystkim stolice państw. Szczególną pozycję wśród miast w polskiej literaturze zajmuje Paryż (przez wiele wieków nadający ton polityce, potem sztuce, a w końcu - modzie), Warszawa (jako miasto-buntownik i miasto-feniks), czy Petersburg (jako miasto ,,nienaturalne", powstałe dla potrzeb władcy, a nie dla mieszkańców metropolii - tak przedstawiony jest m.in. w Ustępie III części Dziadów). Miasto jest też miejscem triumfu myśli ludzkiej - w zakresie techniki, architektury, sztuki (w ten sposób widzi piękno miasta choćby Wokulski opisując Paryż).

MIESZCZANIN
Za pomocą tego motywu zaznaczamy wypowiedzi i opisy dotyczące jednej z klas społecznych, dających się wyodrębnić obok szlachty, chłopów, kleru i Żydów. W dawnym społeczeństwie polskim ci ostatni byli umieszczeni byli poza zasadniczą hierarchią społeczną, lecz niekiedy (w razie potrzeby ze strony szlachty lub króla) pełnili rolę ,,drugiego mieszczaństwa". Wiele fragmentów mówiących o życiu, problemach i etosie mieszczaństwa oraz kreślących portrety przedstawicieli tego stanu znalazło się w Lalce Prusa. Tam też znalazła odzwierciedlenie zarysowana powyżej problematyka.

MIŁOŚĆ ROMANTYCZNA
Jej cechy są dość szczegółowo określone --- miłość romantyczna kładzie nacisk na związek dusz (grając silnie na dualizmie duszy i ciała), duchową przyjaźń, natychmiastowe wzajemne zrozumienie, chętnie operuje metaforyką magnetyzmu (miłość taka jest wyrokiem losu), często wiąże osoby, które z uwagi na zasady społeczne (np. dotyczące kojarzenia małżeństw) nie mogą się pobrać. Nie mogąc być zrealizowaną na ziemi, miłość romantyczna pokłada nadzieję w zaświatach, a kochankowie w związku ze swoją sytuacją pozostają skłóceni ze światem i oderwani od niego, oddają się marzeniom, a niekiedy melancholii, czasem wyjście ze swej pełnej udręki sytuacji odnajdują w czynie samobójczym. Miłość romantyczna bywa przeciwstawiana więzom łączącym małżonków.

MIŁOŚĆ SPEŁNIONA
Jak sama nazwa wymownie wskazuje, zaznaczamy w ten sposób fragmenty mówiące o miłości szczęśliwej, zrealizowanej. Klasycznym (i mitycznym) przykładem takiej miłości są tu Baucis i Filemon, którzy dożyli pogodnej starości w harmonii małżeńskiej, a następnie bogowie przemienili ich w drzewa (dąb i lipę) i w ten sposób nie rozstali się również po śmierci.

NARÓD
Najwięcej wypowiedzi na temat tego, czym jest naród i jakie są obowiązki jego członków znajdziemy zapewne w polskiej literaturze epoki romantyzmu, ponieważ w tym okresie pojęcie to było definiowane jako zakorzenione w świecie idei (w łonie Boga, planach Opatrzności). Często przeciwstawiano naród oficjalnej władzy i organizmowi państwa, przez co pojęcie to staje niekiedy w opozycji do renesansowej czy oświeceniowej koncepcji ojczyzny oraz powinności obywatelskich. W fantazmatyce związanej z ideą narodu wykorzystywano symbolikę krwi, ofiary, czy matki w jej relacji z dzieckiem. Romantyczna wizja Polski jako Chrystusa narodów sakralizowała ideę narodu, ale też politycyzowała religię.

NIEŚMIERTELNOŚĆ
Wobec tego, że śmiertelność w sposób zasadniczy określa kondycję ludzką, rozmaite strategie zapewnienia sobie nieśmiertelności stanowią zbiór podstawowych działań we wszystkich kulturach (por. Z. Bauman, Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998 ISBN 83-01-12694-9). Wśród strategii tych wymienić można: stawianie pomników, kult przodków, celebrowanie starożytności rodów (przy pomocy otaczanych czcią portretów, herbów i siedzib przodków, lub choćby ruin tych siedzib), a także mistyki narodu, zapewnianie sobie sławy, by przetrwać w pamięci potomnych (dzięki historycznym czynom czy dziełom literackim, z czym wiąże się motyw exegi monumentum; zob. też: poeta, śmierć bohaterska), wreszcie strategią nieśmiertelności jest przedłużanie trwania rodziny przez posiadanie dzieci, noszących później to samo nazwisko, dziedziczących cechy i własność przodków.

OFIARA
W polskiej literaturze często pojawia się temat ofiary rozumianej jako wartość chrześcijańska. Z tego pojęcia wyrasta romantyczne wyobrażenie ofiary jako warunku odkupienia i odrodzenia Polski. W tym kontekście motyw ofiary jest bliski motywowi odrodzenie przez grób. Znajdziemy go w tej postaci np. w III cz. Dziadów, Grobie Agamemnona czy Kordianie. O ofierze krwi mówiło się u nas najczęściej w kontekście kolejnych powstań narodowych. Często wiązało się to z dyskusją na temat sensu ofiary --- czy jest ona potrzebna czy też daremna? W systemie genezyjskim Słowackiego ofiara jest motorem dziejów i kołem zamachowym ewolucji, a odrodzenie dokonuje się przez poświęcenie i przelanie krwi. Ofiara wiąże się często z wewnętrzną przemianą.
Są również nie tak wzniosłe może, ale ważne przykłady ponoszenia ofiary. Zdarzają się mianowicie sytuacje, które mówią o szczodrobliwości jako wielkiej zalecie serca --- np. Kuba w Chłopach przynosi ofiarę dla księdza, a następnie składa ofiarę podczas mszy.
Trzeba wreszcie zwrócić uwagę na sytuację osoby przeznaczonej na ofiarę. Mamy wtedy do czynienia z ofiarą niekoniecznie dobrowolną, choć często mającej przynieść korzyść jakiejś społeczności, która domagać się może spełnienia ofiary wbrew woli tego, kto ma być złożony w ofierze. Przykładami klasycznymi są tu Ifigenia i Izaak, przeznaczeni na ofiary przez swych ojców w imię przychylności bogów.

OJCIEC
Motywem tym zaznaczamy fragmenty mówiące o roli społecznej ojca, oraz o wymaganiach i zadaniach, które się z nią wiążą. Zwrócić należy uwagę na niektóre konkretne, a typowe przykłady tego, jak ojcowie starają się sprostać swojej roli (np. ojciec tytułowego bohatera w noweli Doktor Piotr). Jednocześnie motyw niesie ze sobą niebagatelne znaczenia metaforyczne. Figura ojca w patriarchalnej perspektywie definiuje się poprzez symbolikę ,,głowy rodziny", a więc pana domu oraz czerpie uzasadnienie swojej naczelnej, decyzyjnej pozycji z symboliki Boga Ojca, przez co ojcu przypisana jest niejako automatycznie władza. Oczywiście Nowy Testament kładzie nacisk na opiekuńczość ojcowską, zdolność do wybaczania (por. motyw syna marnotrawnego) i miłosierdzia obok kontroli poprzez wymierzanie kar.

OKRĘT
Motyw okrętu oddaje symbolicznie sytuację wyobcowanej, zamkniętej społeczności (np. narodu), której egzystencja jest potencjalnie (w związku z symboliką morza) lub realnie (por. motyw burzy) zagrożona. Okręt pojawia się więc jako metafora ludzkiego losu czy alegoria państwa, o które powinni dbać wszyscy jego obywatele. W polskiej literaturze najsłynniejsze użycie motywu okrętu zawierają Kazania sejmowe księdza Skargi; wykorzystują go jednak i Mickiewicz, i Kasprowicz, a najbardziej uniwersalnie symbolikę związaną z okrętem rozwinął w swych powieściach Joseph Conrad. Synonim: statek.

PIJAŃSTWO
Jest przywarą społeczeństwa wielokrotnie potępianą przez Krasickiego w Satyrach. Nie zawsze picie alkoholu jest krytykowane. Jako czynność związana z pewnymi obyczajami przedstawiane jest np. picie wódki przy zaręczynach w Chłopach Reymonta. Pijaństwo stanowi jednakże nadużycie alkoholu, dlatego sytuacje, w których nie mamy do czynienia z nadużyciem, opisaliśmy hasłami alkohol lub wino) .

POETA
O szczególnej pozycji poety byli przekonani już starożytni. Horacy, a za nim później Kochanowski, pisał o tym, że poeta zyskuje nieśmiertelność poprzez swoje dzieła, które będą znane przyszłym pokoleniom (przez co zachowana zostanie też pamięć o imieniu poety). Dzieło literackie stanowić więc miało „pomnik trwalszy niż ze spiżu”. Do innej tradycyjnej (raczej z tradycji starogreckiej) roli poety jako podejmującego trud utrwalenia w pieśniach podań, mitów oraz historii wspólnoty --- nawiązali później romantycy. Właśnie w romantyzmie nowe oblicze i wielką popularność zyskała też koncepcja poety--wieszcza. Romantycy stworzyli tę koncepcję, pamiętając o tym, że grecki Apollo opiekował się nie tylko sztuką, ale także wyroczniami i jasnowidzami. Romantyczny poeta miał posiadać szczególny dar przenikania do duchowej sfery rzeczywistości, a więc docierania do prawdy. Był to dar wiedzy bezpośredniej, pozarozumowej, dostępny dzięki natchnieniu; łączył się z umiejętnością prorokowania, przewidywania przyszłych wydarzeń. Szczególnie polscy romantycy widzieli siebie w roli duchowych przywódców narodu, definiujących istotę tegoż narodu oraz moralizatorów stojących na straży wskazywanych przez siebie wartości i idei.

POTWÓR
Potwór to uosobione wynaturzenie; dlatego też podstawowym znaczeniem, jakie niesie ze sobą fakt jego pojawienia się jest naruszenie istniejącego (a więc „naturalnego”) porządku. W literaturze znajdujemy rozmaite konkretyzacje potworów: od bazyliszka do skomplikowanej wizji Kasprowicza, w której potwór jest po części Molochem, po części zaś personifikacją tłumu. To ostatnie skojarzenie jest zresztą dość częste; ze strony tłumu oczekuje się nieobliczalności, irracjonalności działań oraz ogromnej siły. W Psalmach przyszłości Krasiński przedstawił lud jako uśpionego olbrzyma, którego nagłe przebudzenie wiązać się musi z niebezpieczeństwem. Olbrzyma należy zaliczyć potworów, podobnie jak biblijnego Lewiatana, a także wampira i upiora (jako stwory pozostające pomiędzy życiem a śmiercią i przez to naruszające „naturalny” porządek, w którym stan życia i świat śmierci powinien być rozdzielony).

POZYCJA SPOŁECZNA
Wiele wypowiedzi w tekstach literackich może służyć zdobyciu wiedzy na temat tego, jakie w różnych czasach były wyznaczniki wysokiej lub niskiej pozycji społecznej, co służyło jej zachowaniu (taką moc utwierdzającą miało często np. odpowiednie małżeństwo), jakie były możliwości zmiany tej pozycji --- a jeśli takie możliwości w ogóle istniały, jakimi sposobami tego dokonywano. Hasło to wprowadziliśmy na naszą listę, aby umożliwić wskazanie fragmentów pozwalających czynić takie archeologiczno-antropologiczne obserwacje.

PRACA U PODSTAW Praca dla ludu i nad ludem. Postulat walki o oświatę i nadanie chłopom obywatelstwa. Motyw, który przede wszystkim opisuje literaturę okresu pozytywizmu. Hasło pracy u podstaw, wywodzące się z filozofii tamtej epoki, znajdowało swoje odbicie w utworach artystycznych. Przykładem zwątpienia w ideał pracy u podstaw może być Siłaczka Żeromskiego.

PRACA ORGANICZNA
Jedno ze sztandarowych pojęć pozytywizmu. Zakładało pracę nad organizmem, którym było społeczeństwo --- stałą, systematyczną pracę nad każdym elementem takiego organizmu. Pod tym hasłem propagowano rozwój cywilizacyjny, unowocześnienie przemysłu, handlu, rolnictwa. Pojęcie to występuje w Lalce Bolesława Prusa.

PROMETEUSZ
Jest to motyw klasyczny, związany z mityczną postacią Prometeusza, który dla dobra ludzi zbuntował się przeciw woli bogów i wykradł z Olimpu ogień, dający ludziom ciepło i możliwość przyrządzania potraw oraz odstraszający dzikie zwierzęta. Za swój czyn poniósł srogą karę --- na rozkaz Zeusa został przykuty do skał Kaukazu i skazany na wieczne cierpienie (codziennie sęp wyżerał mu wątrobę, która wciąż na nowo odrastała, by męka mogła się powtarzać). Jest symbolem poświęcenia na rzecz ludzkości. Motyw ten był chętnie wykorzystywany przez romantyków, ulegając niekiedy trawestacjom, jak u Słowackiego w Grobie Agamemnona. W wierszu tym podmiot liryczny oskarża swych rodaków o lenistwo duchowo--intelektualne, twierdząc, że to, co ulega cyklicznemu unicestwieniu (jak wątroba Prometeusza) to rozum („mózgi”) cierpiącego narodu.

PRZYWÓDCA
Zawsze wiedziano i pisano o tym, że ktoś, kto przewodzi wspólnocie musi mieć specyficzne cechy charakteru np. siłę charakteru i przekonywania (choćby podczas przemówień publicznych) charyzmę, rozwagę i umiejętność przewidywania, dar panowania nad własnymi emocjami połączony ze zdolnością kierowania uczuciami innych. W polskiej kulturze szczególne miejsce zajęła idea wodza jako przywódcy tyleż politycznego i duchowego, co wojskowego; symbolem stał się tu Napoleon (ideę napoleońską wyznawał z zapałem nie tylko Rzecki w Lalce, ale miał on wielkiego poprzednika w osobie Mickiewicza). Przyczynę klęski powstania listopadowego upatrywano przede wszystkim w tym, że Polakom zabrakło przywódcy, który dzięki swojemu zdecydowaniu i wizji potrafiłby przezwyciężyć wewnętrzne antagonizmy wśród powstańców i poprowadzić ich ku zwycięstwu. Widmo takiej idei wodza powraca potem w Weselu Wyspiańskiego.

REWOLUCJA
Rewolucja, jako gwałtowna i radykalna zmiana systemu sprawowania władzy, wiąże się ściśle z tematami: pozycji społecznej (ponieważ właśnie w jej zakresie dokonuje zasadniczych zmian), buntu, walki, a także przemocy i – fantazmatycznie - krwi. Ważna jest także kwestia przywódcy, który powiedzie lud na barykady. Podczas gdy teoretycy rewolucji, Marks i Engels, obserwując sytuację polityczną we Francji, Anglii i Niemczech, widzieli potencjalnych rewolucjonistów w robotnikach i za rewolucyjne uważali środowisko miast, na wschodzie Europy obawiano się przede wszystkim ruchów chłopskich. Znalazło to oddźwięk w literaturze polskiej (vide Psalmy przyszłości), w której motyw rewolucji odnajdujemy przede wszystkim w dziełach o konserwatywnym zabarwieniu ideowym (takich jak Nie-Boska komedia Z. Krasińskiego, czy Bunt Reymonta). Pozytywnie rewolucję wartościował np. Słowacki w swym systemie genezyjskim (zob. też Odpowiedź na Psalmy przyszłości). Rewolucjonistę można postrzegać jako odmianę idealisty, ponieważ stara się on kształtować rzeczywistość nie w zgodzie z tym, co jest, ale według wyznawanych idei oraz swoich marzeń na temat tego, czym jest sprawiedliwość społeczna.

ROSJANIN
Wyszczególniliśmy na naszej liście te narodowości, z którymi powiązany był proces kształtowania się polskiej tożsamości narodowej; dlatego obok Polaka uwzględniliśmy Niemca i Rosjanina --- na ich temat znajdziemy najwięcej literackich wypowiedzi.

SARMATA
Przedstawiciel sarmatyzmu, polskiego ruchu kulturalnego, który głosił, że Polacy (utożsamieni ze szlachtą) wywodzą się od antycznego plemienia walecznych Sarmatów, którzy przybyli nad Wisłę i Dunaj znad Morza Czarnego. Koncepcja ta miała dowodzić starożytności narodu i stanowić podstawę do dumy narodowej oraz poczucia narodowej odrębności. Na tym podłożu ukształtował się ideał Polaka-rycerza, dziedzica cech żołnierskich i sławy dawnych Sarmatów, obrońcy ojczyzny (pobocznie istniał też ideał Sarmaty wiodącego proste, sielskie życie rolnika). Warto zauważyć, że w perspektywie tej koncepcji chłopi polscy stanowili plemię obcych, podbitych i zamienionych w niewolników przez dzielnych wojowników --- szlachtę. Prąd ten rozkwitał w wieku XVI i XVII, by dojść do degeneracji w XVIII w. Cechami polskiego szlachcica--Sarmaty stały się: przywiązanie do nieograniczonej wolności osobistej (aż do anarchii, podkopującej władzę królewską), ksenofobia, megalomania narodowa, a przy tym skłonność do hulaszczego życia, pijaństwa i wywoływania bójek oraz niestrudzonego procesowania się o drobne choćby własności ziemskie. Sarmata związany był raczej z wsią, wrogo nastawiony wobec miasta oraz docierających do Polski poprzez miasto nowinek w zakresie filozofii, sztuki, czy nauki. Ostro krytykowany w oświeceniu (Krasicki), typ Sarmaty zyskał sobie sympatię romantyków (Słowacki głosił nawet pochwałę „świętej anarchii”).

SEN
Ponieważ podczas snu nie używamy naszego ciała i pozostajemy wyłączeni z życia i jego spraw --- porównywano stan ten do śmierci (dokonującej się codziennie niejako „na próbę”). Znajduje to odzwierciedlenie w mitologii greckiej (wujem Morfeusza, boga marzeń sennych, był Tanatos, bóg śmierci). Zarazem marzenia senne miały dawać przedsmak zaświatów. Uważano też, że za pomocą snów żyjący mogą otrzymywać informacje na temat tego, co los gotuje im w przyszłości (to sny--proroctwa), a także utrzymywać kontakt z duchami. Sny grają wielką rolę w literaturze okresu romantyzmu (wystarczy zajrzeć do Dziadów Mickiewicza).

SKĄPIEC
Nadmierne gromadzenie dóbr (szczególnie pieniędzy) oraz przesadny strach przed ich utratą są cechami, z których zawsze się wyśmiewano. Postawę taką uważano przede wszystkim za irracjonalną, ponieważ dobra materialne mają służyć ludziom do życia i są przydatne tylko podczas jego trwania, bogactwa nie można przecież zabrać ze sobą do grobu, nie stanowi też ono wartości samej w sobie. Dlatego wyznawcy postawy przeciwnej, głosząc hasło carpe diem propagują wykorzystanie dóbr doczesnych do uprzyjemnienia sobie życia. Stereotypowa postać skąpca to starzec żyjący w biedzie, a ukrywający przed wszystkimi niewyobrażalne skarby (por. Skąpiec Moliere’a, Opowieść wigilijna Dickensa). Jednakże krytykowano również postawę przeciwną --- nadmiernej rozrzutności (por. Marnotrawstwo I. Kracickiego) pouczając bonvivantów, że człowiek powinien pamiętać także o zmienności losu i zabezpieczyć siebie oraz swoją rodzinę na wypadek, gdyby fortuna przestała mu sprzyjać. Postawą zalecaną byłoby więc w tej mierze umiarkowanie.

SOBOWTÓR
W kulturze, w której wartość stanowi indywidualizm i podkreślana jest niepowtarzalność każdej jednostki --- spotkanie własnego sobowtóra musi budzić strach. Jest on odmianą potwora, przecząc owej zasadzie niepowtarzalności uznanej za prawo natury. Konfrontacja z sobowtórem podkopuje naszą tożsamość, rodzi też niepewność co do tego, kto jest „autentykiem” oraz kto jest rzeczywisty. Zdublowania „ja” dopatrywano się też w takich zjawiskach jak cień, czy odbicie w lustrze. Fantomy te podejrzewano o to, że mogą się zbuntować i usamodzielnić, a wtedy za ich czyny, nad którymi nie mamy już kontroli bylibyśmy być może zmuszeni ponosić odpowiedzialność. Na wzór sobowtóra może funkcjonować również portret (por. Portret Doriana Grey’a Oscara Wilde’a). Postać sobowtóra fascynowała twórców okresu romantyzmu, ale pojawia się ona też na chwilę w Ferdydurke Gombrowicza.

SZALENIEC
Kochanowski pisał w Pieśni świętojańskiej o sobótce, że szaleńcem jest ten, kto lekceważy dary Boże --- i zalecał korzystanie z daru śmiechu. Wśród literackich szaleńców mamy szalonego z miłości Gustawa z Dziadów Mickiewicza --- miarą jego szaleństwa jest to, że zdolny jest posunąć się aż do samobójstwa. Mamy też Hamleta, którego szaleństwo jest jednakże podejrzane; nurtująca go tajemnica dotycząca śmierci jego ojca sprawia, że, całkowicie pochłonięty swoimi problemami, odpowiada pozornie bez związku na pytania innych. Wszystkie jego wypowiedzi są jakby monologiem, wyjaśnianiem sobie samemu otaczającego go świata. Właśnie oderwanie od rzeczywistości może być istotnie uznane za cechę szaleńca. W romantyzmie szaleniec był figurą osoby nadwrażliwej i przez to nieprzystosowanej do świata, ale też uważano, że właściwe rozpoznanie istoty świata i praw w nim rządzących, czyni ów świat niemożliwym do przyjęcia. A więc szaleniec był tym, który posiadał trudną wiedzę o kondycji ludzkiej, przemieniając się w mędrca. Metaforę świata jako domu wariatów odnajdziemy w Nie-Boskiej komedii Krasińskiego (tam szaleńcami są ludzie opętani jedną ideą, zapatrzeni w prawdę cząstkową i niebędący w stanie spostrzec całości, istoty spraw). Nie oddzieliliśmy na naszej liście motywu szalonej, tym samym motyw szaleńca obejmuje również fragmenty dotyczące szalonych kobiet. Tymczasem określenie szalonej zyskiwała sobie właściwie każda kobieta, która nie przystosowała się do rygorystycznych wymagań związanych z przewidzianymi dla niej rolami społecznymi. Odmianą szalonej jest czarownica. Z drugiej strony ścisłe przyjęcie i uwewnętrznienie tych wymagań również prowadzi do szaleństwa (przykładem Ofelia z Hamleta) albo przynajmniej do melancholii (jak widać na przykładzie tytułowej postaci z Marii Malczewskiego).

SZATAN
Jako personifikacja zła, odwieczny wróg Boga i pierwszy buntownik, upadły anioł oraz kusiciel --- ta symboliczna postać wywodzi się z Biblii. Występuje tam zarówno w Księdze Rodzaju jako ten, który przyczynił się do popełnienia grzechu pierworodnego przez pierwszego człowieka, a przez to spowodował upadek rodzaju ludzkiego; w Księdze Hioba jest stroną w zakładzie z Bogiem o wierność Hioba (analogiczną rolę odegra Mefistofeles w Fauście Goethego); w Ewangelii jest kusicielem nękającym Jezusa na pustyni. Postać szatana pojawia się na kartach literatury tam, gdzie podejmowany jest problem teodycei (a więc obecności zła w świecie stworzonym przez Boga, będącego wszak uosobieniem dobra) --- podejmowali go twórcy romantyczni (począwszy od Byrona), moderniści i autorzy współcześni.

SZKOŁA
Miejsce, w którym uczniowie mają pobierać nauki często było opisywane. Przykłady możemy znaleźć we wszystkich epokach: od Syzyfowych prac Żeromskiego, do Ferdydurke Gombrowicza. Swoje doświadczenia w szkółce prowadzonej przez księdza wspomina też Gustaw w Dziadach Mickiewicza. Szkoła jest pewnego rodzaju miniaturą społeczeństwa, uczniowie muszą zmierzyć się w niej (jak w pewnego rodzaju laboratorium) z problemami, które czekać ich będą w dorosłym życiu. Niekiedy doświadczenia takie są wyjątkowo okrutne, jak to zostało pokazane w powieści Roberta Musila Niepokoje wychowanka Törlessa. Wśród haseł powiązanych tematycznie ze szkołą można wymienić również: dzieciństwo, nauczyciela, nauczycielkę.

SZLACHCIC
Zaznaczyliśmy w ten sposób fragmenty określające styl życia, sposób zachowań, czy wygląd mający znamionować przynależność do stanu szlacheckiego. Ważne są także wartości wyznawane przez szlachtę: „a gdzie jest nobile verbum?” pyta Mefistofeles Twardowskiego w balladzie Mickiewicza --- dotrzymywanie danego słowa stanowiło część szlacheckiego etosu, którego podstawę stanowiły jednak zasady związane z honorem. Hasłami komplementarnymi są tu: chłop, mieszczanin, Żyd, czy ksiądz jako określenia różnych stanów w dawnym społeczeństwie Europy.

ŚMIECH
Hasło to odnosi się nie tylko do szczególnego grymasu twarzy, ale także do sytuacji budzących śmiech (a jako że nic tak nie odróżnia ludzi od siebie, jak poczucie humoru --- to, co budzi śmiech jest wielce znaczące). Odgłosy śmiechu oraz przemyślenia ze śmiechem związane odnajdujemy w całej literaturze. Już Kochanowski pisał:
,,Sam ze wszystkiego stworzenia
Człowiek ma śmiech z przyrodzenia;
Inszy wszelaki zwierz niemy
Nie śmieje się, jako chcemy.” [Pieśń świętojańska o sobótce]
Mamy też oświeceniowe: ,,I śmiech niekiedy może być nauką" oraz niewesołą historię ,,Człowieka śmiechu" Wiktora Hugo (opowiadanie pod takim samym tytułem napisał również J.D. Salinger), która to książka stała się swego czasu lekturą epoki. O śmiechu pisał Bergson, Nietzsche, Darwin. Uśmiech ,,Mona Lisy" pozostaje frapujący od setek lat... Ciekawe jest tropienie śmiechu w dramacie. I nie zapominajmy o ,,he, he" Stanisława Przybyszewskiego.

ŚMIERĆ
Śmierć stanowi najistotniejszy problem egzystencjalny, określa kondycję ludzką. Jest wyzwaniem dla dumy z osiągnięć człowieka w opanowywaniu i poznawaniu świata oraz siebie samego dzięki rozumowi, nauce i coraz doskonalszej technice. Śmierć niweczy wszystkie usiłowania i wszystkie nadzieje. Zagraża w każdej chwili i właściwie przez cały czas podgryza życie człowieka jak robak drążący pień drzewa, by na końcu je powalić. „Bo na tym świecie Śmierć wszystko zmiecie, / Robak się lęgnie i w bujnym kwiecie” --- pisał Antoni Malczewski (Maria). Upływ czasu, przemijanie przypomina o tym, że w końcu przeminie wszystko. Nic na świecie nie daje --- wobec świadomości nieuchronnej śmierci – trwałego oparcia; stąd rodzi się myślenie o marności wszystkiego. Postawa taka: patrzenia na świat w perspektywie zagrożenia zniszczeniem i śmiercią rodzi melancholię, która do surowego vanitas dodaje tęsknotę za tym, co było (stąd pewna predylekcja do ruin). Zajęciem melancholika jest wspominanie i nieukojona żałoba; (zob. też: trup, grób, gotycyzm, pogrzeb, nieśmiertelność).

ŚMIERĆ BOHATERSKA
Wyróżniliśmy ten szczególny rodzaj śmierci, ponieważ stanowi on jedną z dróg do nieśmiertelności. Śmierć wymagająca odwagi, poniesiona w walce, wreszcie śmierć jako ofiara na rzecz własnej społeczności --- jest po pierwsze śmiercią celową (co przeciwstawia się idei vanitas związanej z samą śmiercią jako taką), a po drugie zapewnia pamięć o imieniu i czynach bohaterki czy bohatera. Pod pewnym względem śmierć bohaterska zbliża się do samobójstwa: często bohater świadomie decyduje się śmierć, jest to więc śmierć z wyboru.

ŚWIĘTOSZEK
Cechuje go fałszywa, zewnętrzna pobożność --- za to okazywana bardzo demonstracyjnie (dewocja). Sztandarową postacią jest tu Tartuffe, bohater komedii Moliera, którego nazwisko stało się synonimem takiej postawy; jest to jeden z typów bohatera (zob. też: religia).

THEATRUM MUNDI
Świat jako teatr to jeden z klasycznych (i płodnych np. w antropologii) obrazów świata, opisujących życie ludzi jako aktorów, mających za zadanie odegrać swoje życiowe role na scenie świata. Motyw ten bogato wykorzystywany jest w literaturze pięknej --- szczególnie w epokach nawiązujących do myśli antycznej (w renesansie wykorzystywany np. przez Jana Kochanowskiego). W Lalce Prusa w swoisty sposób łączy się także z motywem maski.

VANITAS Motyw vanitas ma swe źródła w biblijnej księdze Koheleta, który pisał: ,,marność nad marnościami i wszystko marność". Oznacza to, że wszystko przeminie, świat nie jest wieczny. Do motywu tego nawiązywał Mikołaj Sęp Szarzyński w swoich sonetach, np. pisząc o marności człowieka, który ginie jak cień w Sonecie II, Na one słowa Jopowe.

WESELE
Niezwykle charakterystyczne są opisy tej szczególnej zabawy i uczty urządzanej z okazji ślubu --- przybiera ona niekiedy kształt karnawałowego szaleństwa. Jednocześnie uczestnicy zabawy, pośród panującego na zewnątrz szału używania i radości, mają dziwną skłonność do analizy własnego życia oraz życia społeczności uczestniczącej w uroczystości (tak jest zarówno w Weselu Wyspiańskiego, jak i na weselu Jagny i Boryny w Chłopach Reymonta).

ZEMSTA
Zemsta wiąże się z prawami honoru, jest rodzajem wymierzania sprawiedliwości nieformalnego --- tzn. poza systemem sądowniczym (szczególnie w sytuacjach, kiedy system ten nie działa skutecznie) --- a jednocześnie często bardzo zrytualizowanego (przykładem może być włoska vendetta). Dość powszechnie w różnych kulturach przyjmuje się, że zemsty ,,domaga się" przelana krew (tj. zabici z własnego plemienia, rodziny, czy narodu). Charakterystycznymi cechami zemsty są: paralelność (,,oko za oko, ząb za ząb") oraz to, że pomsta za krzywdę sama powoduje poczucie krzywdy i budzi pragnienie zemsty. W ten sposób spirala aktów zemsty może rozkręcać się w nieskończoność. Z zemstą wiąże się wreszcie satysfakcją, co ilustruje znany frazes: ,,Zemsta jest rozkoszą bogów". Motyw zemsty odnajdziemy w Konradzie Wallenrodzie oraz Dziadach Mickiewicza, a w sposób żartobliwy powraca w Panu Tadeuszu (w kontekście kultury sarmackiej); w formie komediowej przedstawił ten styl zachowań również Fredro w Zemście.

Pełny opis wszystkich motywów i tematów z naszej listy znajduje się pos adresem:
http://wiki.wolnepodreczniki.pl/Lektury:Motywy_Opis_wszystkich

Zapraszamy też na stronę o motywach:
http://wiki.wolnepodreczniki.pl/Lektury:Motywy_literackie

Rodziny motywów i grupy tematyczne

cielesność
Ciało - Krew - Zdrowie - Choroba - Kaleka

dom
Dom - Salon - Piwnica - Kuchnia - Ogród - Przestrzeń - Gospodarz - Gospodyni - Sąsiad - Gość - Bezdomność - Bezpieczeństwo - Niebezpieczeństwo

działania nieczyste
Szantaż - Zazdrość - Zdrada - Zemsta - Postęp - Kłamstwo - Fałsz - Pozory - Tajemnica - Szpieg

dziedzictwo
Dziedzictwo - Tradycja - Obyczaje - Pamięć - Historia - Naród - Krew - Państwo - Obowiązek - Patriota - Ruiny - Dom - Przywódca

dźwięk
Cisza – Dźwięk – Muzyka – Śpiew – Poezja

edukacja
Uczeń - Szkoła - Nauczyciel - Nauczycielka - Nauka - Wiedza - Dzieciństwo - Młodość - Dorosłość

egzystencja ludzka
Kondycja ludzka - Los - Błądzenie - Bunt - Buntownik - Pielgrzym - Theatrum mundi - Życie jako wędrówka - Życie snem

etapy życia
Dzieciństwo - Młodość - Dorosłość - Panna młoda - Żona - Mąż - Wdowa - Wdowiec - Starość - Czas - Przemijanie - Przemiana - Kondycja ludzka

fauna
Zwierzęta - Kot - Koń - Motyl - Pająk - Pies - Ptak - Robak - Wąż

flora
Rośliny - Kwiaty - Ogród - Drzewo - Las

historie miłosne
Miłość - Miłość niespełniona - Miłość platoniczna - Miłość romantyczna - Miłość silniejsza niż śmierć - Miłość spełniona - Miłość tragiczna - Kochanek - Kochanek romantyczny - Flirt - Pocałunek - Pożądanie - List - Serce - Łzy - Przysięga - Rozstanie - Tęsknota - Wspomnienia - Marzenia - Zdrada - Rozczarowanie - Rozpacz - Małżeństwo - Ślub - Panna młoda - Przyjaźń

jedzenie i picie
Głód - Bieda - Chleb - Jedzenie - Uczta - Wino - Alkohol - Pijaństwo

konflikty
Kłótnia - Bijatyka - Siła - Przemoc - Krew - Konflikt - Pojedynek - Walka - Wojna - Powstanie - Bunt - Rewolucja

momenty graniczne
Narodziny - Śmierć - Przemiana - Odrodzenie przez grób - Zmartwychwstanie

nadużycie władzy
Władza - Przemoc - Strach - Kara

nacjonalizm
Polak - Niemiec - Rosjanin - Rosja - Car - Żyd - Naród - Obcy - Wróg - Niebezpieczeństwo

nastroje melancholijne
Nuda - Melancholia - Ruiny - Wspomnienia - Marzenie - Przemijanie - Tęsknota - Rozpacz - Śmierć - Los - Kondycja ludzka

nastroje rewolucyjne
Rewolucja - Walka klas - Robotnik - Chłop - Pozycja społeczna - Władza - Przemoc - Sprawiedliwość

podporządkowanie
Sługa - Pan - Praca - Władza - Obyczaje

pokrewieństwo
Rodzina - Ojciec - Matka - Dziecko - Syn - Córka - Brat - Siostra - Sierota - Dziedzictwo - Obowiązek - Wojna pokoleń - Zdrada

polityczny obraz świata
Państwo - Obowiązek - Cnota - Obywatel - Patriota - Ojczyzna - Naród - Przywódca - Władza - Urzędnik - Król - Rycerz - Żołnierz - Wojna - Wróg - Zwycięstwo - Walka - Siła - Historia - Powstanie - Powstaniec - Śmierć bohaterska - Sława - Rewolucja - Sąd - Zdrada

pory roku
Wiosna - Lato - Jesień - Zima - Czas - Przemijanie

posiadanie
Pieniądz - Handel - Korzyść - Chciwość - Kradzież - Bieda - Bogactwo - Skąpiec - Własność - Złodziej - Żebrak

poświęcenie
Poświęcenie - Ofiara - Prometeusz - Miłosierdzie - Chrystus - Zbawienie - Odrodzenie przez grób

poznanie
Filozof - Mądrość - Mędrzec - Głupiec - Głupota - Rozum - Wiedza - Prawda - Fałsz

poznanie alternatywne
Szaleniec - Szaleństwo - Prawda - Pozory - Obraz świata - Serce - Wiedza - Mądrość - Dusza - Duch - Ciało

praca
Praca - Współpraca - Lenistwo - Sługa - Pan Robotnik Praca u podstaw Praca organiczna Idealista Społecznik

przyroda
Natura - Żywioły - Ogień - Ziemia - Wiatr - Woda - Wiosna - Lato - Jesień - Zima - Przemijanie - Słońce - Księżyc - Gwiazda - Obłok - Noc - Świt - Światło - Góra - Rzeka - Morze - Burza - Deszcz - Błoto - Pustynia - Przyroda nieożywiona - Rośliny - Kwiaty - Ogród - Arkadia - Sielanka - Raj - Jabłko - Drzewo - Las - Obraz - Świata - Zwierzęta - Ptak - Motyl - Kot - Koń - Pająk - Pies - Wąż - Robak - Potwór - Organizm - Maszyna

regulacja postępowania
Sumienie - Cnota - Sprawiedliwość - Obowiązek

role społeczne
Kobieta - Mężczyzna - Mąż - Żona - Matka - Ojciec - Dziecko - Syn - Córka - Brat - Siostra - Wdowa - Wdowiec - Nauczyciel - Nauczycielka - Uczeń - Poeta - Literat - Lekarz - Sędzia - Król - Przywódca - Żołnierz - Urzędnik - Filozof - Prorok - Ksiądz

rycerskie czasy
Zamek - Ruiny - Rycerz - Pojedynek - Honor - Wierność - Obowiązek - Walka - Król - Dama

rzeczywistość nadprzyrodzona
Bóg - Chrystus - Matka Boska - Anioł - Szatan - Diabeł - Duch - Dusza - Wampir - Upiór - Czary - Czarownica

struktura społeczna
Chłop - Mieszczanin - Żyd - Szlachcic - Ksiądz - Robotnik - Król - Przywódca - Pozycja społeczna - Dworek - Obyczaje

sarmatyzm
Polak - Sarmata - Szlachcic - Przedmurze chrześcijaństwa - Matka Boska - Religia

sprawowanie władzy
Urzędnik - Państwo - Władza - Przemoc - Sąd - Kara - Więzienie

śmierć
Śmierć - Danse macabre - Gotycyzm - Grób - Otchłań - Pogrzeb - Samobójstwo - Krew - Trup - Morderstwo - Żałoba - Zmartwychwstanie - Melancholia - Cmentarz - Vanitas - Los - Kondycja ludzka

środowisko miejskie i wiejskie
Miasto - Warszawa - Mieszczanin - Handel - Robotnik - Żyd - Wieś - Sielanka - Chłop - Ogród - Arkadia - Organizm - Maszyna - Natura - Przestrzeń

świat w perspektywie etycznej
Dobro - Zło - Sumienie - Kuszenie - Zwątpienie - Wyrzuty sumienia - Wina - Grzech - Kara - Piętno - Los - Sąd ostateczny - Egzorcyzm - Koniec świata - Wieża Babel - Odrodzenie przez grób - Zbawienie - Potępienie - Zaświaty - Piekło - Czyściec - Raj - Nieśmiertelność - Przysięga - Przekleństwo - Religia - Obrzędy - Modlitwa - Niedziela - Przedmurze chrześcijaństwa - Ksiądz - Pobożność - Świętoszek - Święty - Cud - Wierzenia - Zabobony

świętowanie
Wesele - Uczta - Jedzenie - Pijaństwo - Zabawa - Taniec - Muzyka - Śmiech - Śpiew - Bijatyka - Obyczaje - Wierzenia - Zabobony

tożsamość pozorna i podwójna
Portret - Lustro - Cień - Sobowtór - Maska - Przebranie - Strój - Przemiana

trunki
Alkohol - Wino - Carpe diem - Pijaństwo - Karczma - Obyczaje

typy bohaterów
Samotnik - Buntownik - Pielgrzym - Szaleniec - Filozof - Mędrzec - Prorok - Obcy - Przywódca - Realista - Idealista - Społecznik - Syzyf - Prometeusz - Sługa - Uczeń

ukrywanie/ujawnianie
Tajemnica - Przysięga - Zdrada - Szpieg - Kłamstwo - Fałsz

upływ czasu
Wspomnienia - Marzenie - Pamięć - Przemijanie Czas Śmierć

widzenie
Oko - Wzrok - Sen - Marzenie - Wizja - Przeczucie - Duch - Dusza - Proroctwo

wina i przebaczenie
Grzech - Wina - Wyrzuty sumienia - Syn marnotrawny - Pokora - Przemiana - Miłosierdzie - Zbawienie

wizerunki kobiety
Kobieta – Kobieta demoniczna – Kobieta „upadła” – Czarownica – Dama – Próżność – Uroda – Mizoginia – Ciało – Córka – Siostra – Żona – Matka

w kręgu sztuki
Artysta - Sztuka - Literat - Poeta - Poetka - Poezja - Muzyka - Taniec - Śpiew - Teatr - Książka - Słowo - Sława - Nieśmiertelność

wychodźstwo i uwięzienie
Emigrant - Tęsknota - Obcy - Więzienie - Przemiana - Więzień - Wolność - Niewola - Wygnanie - Zesłaniec - Syberia - Zbrodnia - Zbrodniarz

zagrożenie
Niebezpieczeństwo - Trucizna - Fałsz - Zdrada - Choroba - Śmierć

zajęcia i zawody
Lekarz - Prawnik - Sędzia - Nauczyciel - Nauczycielka - Literat - Poeta - Poetka - Artysta - Żołnierz - Urzędnik - Sługa - Rycerz

życie dworskie
Dworzanin - Dwór - Elita - Dama - Fircyk - Salon - Błazen - Król - Urzędnik - Sługa - Grzeczność - Obyczaje - Służalczość - Pochlebstwo

żywioły
Żywioły - Ogień - Ziemia - Wiatr - Woda - Przestrzeń

Uwspółcześnienia

Najczęściej wprowadza je redaktorka przy końcowym opracowaniu tekstu, czytając całość, sprawdzając tekst ze skanami wydania podstwowego, korygując błędy OCR (im starsze wydanie tym łatwiej o błąd, kropeczki pojawiające się z czasem na pożółkłych stronicach interpretowane są jako przecinki, kropki czy znaki diakrytyczne).
uwspółcześnienia dotyczą:
1. zasadniczo tylko tekstów po romantyzmie
We wcześniejszych tekstach poprawimy jedynie ortografię np. marmór - marmur, opatrując poprawkę przypisem; niezrozumiałe i/lub nieobowiązujące dziś formy – mogące dziś rodzić nieporozumienia lub trudności - są objaśniane w przypisach.

2. ortografii w tym: pisowni joty
np.miljon - milion

3. fleksji (np. pisowni zaimków, przymiotników i liczebników lp. ż, n – em / lm. niemęs. - emi)

4. interpunkcji

Każdą ingerencję uwspółcześniającą tekst opisujemy w zakładce dyskusji.

Zaznaczanie przypuszczalnych błędów w tekście

Jeśli redagując tekst zauważą Państwo przypuszczalny błąd OCR (maszyny kopiującej) lub błędy drukarskie, należy go zaznaczyć. Przy ostatecznej redakcji miejsca te zostaną sprawdzone i porównane ze skanami lub z innymi wydaniami, żeby ustalić poprawne brzmienie tekstu.

1. 1. 1. <uwaga>...</uwaga> - potrzebny przycisk na zaznaczanie jakichś dziwnych miejsc w tekście, na które się natkniemy (i które trzeba spr. z jpg. itd.)
         

Pomoc dodatkowa

Znakiem ++ zaznaczamy tytuły dzieł napotkane w tekście przypisów, żeby ułatwić późniejszą redakcję techniczną.

Kategoria: Lektury