Lektury: Bogurodzica

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

<utwor>
<liryka_lp>

<nazwa_utworu>Bogurodzica^[1]</nazwa_utworu>

<strofa>Bóg, Kondycja ludzka, Matka Boska, Obraz świata, ReligiaBogurodzica dziewica^[2], Bogiem sławiena^[3] Maryja,/
U twego syna Gospodzina^[4] matko zwolena^[5], Maryja!/
Zyszczy nam, spuści nam^[6]./
<wers_wciety>Kyrieleison.^[7]</wers_wciety></strofa>

<strofa>Twego dziela^[8] Krzciciela^[9], bożycze^[10],/
Usłysz głosy^[11], napełni myśli^[12] człowiecze./
Słysz modlitwe, jąż nosimy^[13],/
Oddać raczy, jegoż prosimy:/
A na świecie zbożny^[14] pobyt,/
Po żywocie rajski przebyt^[15]./
<wers_wciety>Kyrieleison.</wers_wciety></strofa>

<strofa>Nieśmiertelność, ŚmierćNas dla^[16] wstał z martwych syn boży./
Wierzyż w to, człowiecze zbożny^[17],/
Iż przez trud Bog swoj lud/
Odjął diablej strożej^[18].</strofa>

<strofa>Przydał nam zdrowia wiecznego,/
Starostę skował pkielnego^[19],/
Śmierć podjął^[20], wspomionął^[21]/
Człowieka pirwego^[22].</strofa>

<strofa>Jenże trudy cirpiał zawiernie^[23],/
Jeszcze był nie prześpiał^[24] zaśmiernie^[25],/
Aliż^[26] sam Bog zmartwychwstał.</strofa>

<strofa>Adamie, ty boży kmieciu^[27],/
Ty siedzisz u Boga [w] wiecu^[28]./
Domieściż^[29] twe dzieci,/
Gdzież krolują anjeli^[30].</strofa>

<strofa>Tegoż nas domieściż^[31], Jezu Kryste miły,/
Bychom^[32] z tobą byli,/
Gdzie sie nam radują szwe^[33] niebieskie siły^[34].</strofa>

<strofa>Była radość, była miłość^[35], było widzenie tworca^[36]/
Anjelskie bez końca,/
Tuć sie nam zwidziało^[37] diable potępienie.</strofa>

<strofa>Ni śrebrem, ni złotem nas diabłu odkupił,/
Swą mocą zastąpił.^[38]</strofa>

<strofa>CierpienieCiebie dla, człowiecze, dał Bog przekłoć^[39] sobie/
Ręce, nodze^[40] obie,/
Kry^[41] święta szła z boka^[42] na zbawienie tobie.</strofa>

<strofa>Wierzyż w to, człowiecze, iż Jezu Kryst prawy^[43]/
Cirpiał za nas rany,/
Swą świętą krew przelał za nas krześcijany^[44].</strofa>

<strofa>O duszy o grzeszne sam Bog pieczą ima^[45],/
Diabłu ją otyma^[46],/
Gdzie to sam króluje, k sob[ie] ją przyma^[47].</strofa>

<strofa>Maryja dziewice, prośmy synka twego,/
Krola niebieskiego,/
Haza^[48] nas huchowa^[49] ote wszego złego.^[50]</strofa>

<strofa>Amen tako Bog daj^[51],/
Bychom szli szwyćcy^[52] w raj.</strofa>

</liryka_lp>
</utwor>

Przypisy

1. <slowo_obce>Bogurodzica</slowo_obce> --- Publikowana tu wersja utworu jest to tzw. przekaz Ab, czyli wersja tekstu znajdująca się w <tytul_dziela>Decisiones rote Wilhelmi Harborg</tytul_dziela> z 1408 r. (Biblioteka Jagiellońska, rkps 408). Klasyfikację i dokładny opis wszystkich znanych wersji zapisu zawiera opracowanie: Bogurodzica, oprac. J. Woronczak, wstęp językoznawczy E. Ostrowska, oprac. muzykologiczne H. Feicht, Wrocław 1962, Biblioteka Pisarzów Polskich, Seria A, nr 1. Tekst niniejszy stanowi transkrypcję, a więc uwspółcześnienie oryginalnego zapisu. Zabieg taki jest bardzo pomocny przy lekturze, ponieważ w transliteracji, a więc odtworzeniu literami drukowanymi pierwotnego zapisu rękopiśmiennego, pojawiają się specyficzne, indywidualne sposoby zapisywania wyrazów np. ,,mathko" zamiast: matko; ,,thwe" zamiast: twe; ,,wtwego" zamiast: u twego; zaś sam początek utworu wygląda następująco: ,,Bogw rodzicza dzewicza". Pieśń składa się z trzech, powstałych w różnym czasie części. Pierwsza z nich, najstarsza, obejmuje dwie zwrotki i powstała między X a XIV w. (zapewne w pierwszej poł. XIII w.). Kolejne cztery zwrotki (wielkanocne) pochodzą prawdopodobnie z XIV w. Ostatnia część (pasyjna) składa się z dziewięciu zwrotek i powstała w drugiej poł. XIV w.; część może też pochodzić z wieku XV.
2. <slowo_obce>dziewica</slowo_obce> (starop.) --- panienka.
3. <slowo_obce>Bogiem sławiena</slowo_obce> (starop.) --- umiłowana przez Boga.
4. <slowo_obce>gospodzin</slowo_obce> (starop.) --- tu: Bóg.
5. <slowo_obce>zwolena</slowo_obce> (starop.) --- wybrana.
6. <slowo_obce>zyszczy nam, spuści nam</slowo_obce> (starop.) --- zdobądź dla nas, ześlij nam.
7. <slowo_obce>Kyrieleison</slowo_obce> --- Panie, zmiłuj się nad nami; dzisiejszy zapis: Kyrie eleison.
8. <slowo_obce>Twego dziela</slowo_obce> (starop.) --- dla Twego.
9. <slowo_obce>Krzciciel</slowo_obce> --- Chrzciciel; chodzi o św. Jana Chrzciciela.
10. <slowo_obce>bożycze</slowo_obce> (starop. forma W. lp. od: bożyc) --- Synu Boga.
11. <slowo_obce>usłysz głosy</slowo_obce> (starop.) --- wysłuchaj głosów.
12. <slowo_obce>napełni myśli</slowo_obce> (starop.) --- spełnij pragnienia.
13. <slowo_obce>jąż nosimy</slowo_obce> (starop.) --- którą zanosimy.
14. <slowo_obce>zbożny</slowo_obce> (starop.) --- pobożny, dostatni (raczej w sensie bogactwa duchowego).
15. <slowo_obce>przebyt</slowo_obce> (starop.) --- przebywanie.
16. <slowo_obce>nas dla</slowo_obce> (starop.) --- dla nas.
17. <slowo_obce>zbożny</slowo_obce> --- pobożny, kierujący się szlachetnością.
18. <slowo_obce>odjął diablej strożej</slowo_obce> (starop.) --- uwolnił od diabelskiej straży (nadzoru).
19. <slowo_obce>starostę skował pkielnego</slowo_obce> (starop.) --- skuł (w znaczeniu: uwięził) piekielnego zarządcę (mowa o Szatanie).
20. <slowo_obce>śmierć podjąć</slowo_obce> (starop.) --- umrzeć.
21. <slowo_obce>wspomionąć</slowo_obce> (starop.) --- wspomnieć.
22. <slowo_obce>pirwego</slowo_obce> (starop.) --- pierwszego.
23. <slowo_obce>zawiernie</slowo_obce> (starop.) --- naprawdę, rzeczywiście.
24. <slowo_obce>prześpieć</slowo_obce> (starop.) --- udać się.
25. <slowo_obce>zaśmiernie</slowo_obce> (starop.) --- pokornie.
26. <slowo_obce>aliż</slowo_obce> (starop.) --- dopóki.
27. <slowo_obce>kmieć</slowo_obce> --- w średniowieczu zamożny chłop, który posiadał własne gospodarstwo.
28. <slowo_obce>wiec</slowo_obce> (starop.) --- rodzaj pierwotnego sejmu. Wiece były pierwszymi zgromadzeniami ustawodawczymi.
29. <slowo_obce>domieściż</slowo_obce> (starop.) --- doprowadzisz.
30. <slowo_obce>anjeli</slowo_obce> (starop.) --- dziś: anieli.
31. <slowo_obce>tegoż nas domieścisz</slowo_obce> (starop.) --- tam nas doprowadzisz.
32. <slowo_obce>bychom</slowo_obce> (starop.) --- byśmy.
33. <slowo_obce>szwe</slowo_obce> (starop.) --- wsze, tj. wszelkie.
34. <slowo_obce>niebieskie siły</slowo_obce> --- aniołowie.
35. <slowo_obce>miłość</slowo_obce> (starop.) --- łaska.
36. <slowo_obce>było widzenie tworca</slowo_obce> (starop.) --- było wieczne oglądanie Stwórcy.
37. <slowo_obce>sie nam zwidziało</slowo_obce> (starop.) --- pokazało się.
38. <slowo_obce>Ni śrebrem (...) mocą zastąpił</slowo_obce> --- sens dwuwiersza: nie odkupił nas ani srebrem, ani złotem, lecz obronił nas swoją mocą.
39. <slowo_obce>przekłoć</slowo_obce> (starop.) --- przekłuć.
40. <slowo_obce>nodze</slowo_obce> (starop.) --- nogi. Forma ,,nodze" wskazuje na zastosowanie liczby podwójnej, której ślad we współczesnej polszczyźnie widać w formie: ,,ręce".
41. <slowo_obce>kry</slowo_obce> (starop.) --- krew.
42. <slowo_obce>z boka</slowo_obce> (starop.) --- dziś: z boku.
43. <slowo_obce>prawy</slowo_obce> (starop.) --- prawdziwy.
44. <slowo_obce>za nas krześcijany</slowo_obce> (starop.) --- za nas chrześcijan.
45. <slowo_obce>O duszy (...) Bog pieczą ima</slowo_obce> (starop.) --- sam Bóg sprawuje opiekę nad grzesznymi duszami.
46. <slowo_obce>otyma</slowo_obce> (starop.) --- odbiera, odejmuje.
47. <slowo_obce>k sobie ją przyma</slowo_obce> (starop.) --- do siebie ją przyjmuje.
48. <slowo_obce>haza</slowo_obce> (starop.) --- aby.
49. <slowo_obce>huchować</slowo_obce> (starop.) --- uchować.
50. <slowo_obce>ote wszego złego</slowo_obce> (starop.) --- od wszelkiego zła.
51. Amen tako Bog daj --- strofa ta stanowi zakończenie tzw. kanonicznej wersji utworu, obejmującej piętnaście strof. W niniejszym przekazie kolejność strof jest nieco przestawiona; nastepują po sobie strofy: 1-6, 14, 7-10, 12, 15. Brak strofy 11: ,,Już nam czas, godzina grzechów się kajaci,/ Bogu chwałę daci,/ Ze wszemi siłami Boga miłowaci." Brak też strofy 13: ,,Wszyscy święci, proście,/ Nam grzesznym spomożcie,/ Bysmy z wami bydlili, Wiecznie Boga chwalili."
52. <slowo_obce>szwyćcy</slowo_obce> (starop.) --- wszyscy.