Kartograficzne metody prezentacji

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

Zagadnienia przedstawiane na mapach dotyczą zarówno komponentów środowiska przyrodniczego jak i procesów o charakterze społecznym i gospodarczym. Różnorodność prezentowanych zjawisk wymaga zastosowania wielu technik graficznych tak, aby przekazywana treść była zrozumiała. Sposoby te określane są mianem kartograficznych metod prezentacji. Ze względu na charakter przedstawianych zjawisk metody te dzieli się na:
1. jakościowe

A. metoda sygnaturowa

B. metoda zasięgów

C. metoda powierzchniowa (tła jakościowego)

2. ilościowe

A. metoda izolinii

B. metoda kropkowa

C. metoda kartogramu

D. metoda kartodiagramu

1. METODY JAKOŚCIOWE:

A. METODA SYGNATUROWA

Sygnaturami nazywamy symbole obrazujące lokalizację obiektów na mapie. Najczęściej mają one charakter punktowy (np. położenie pomników przyrody, miejsca eksploatacji surowców mineralnych, elektrownie wodne) lub liniowy (przebieg rzek, kanałów, dróg, rurociągów). Sygnatury mogą odnosić się też do powierzchni. Powszechnym przykładem w mapach wielkoskalowych jest przedstawienie w ten sposób obszaru zabudowy zwartej.

Ilustracja - sygnatury

Pomimo, że metoda sygnatur ma zazwyczaj charakter jakościowy, istnieją również sygnatury ilościowe. Przykładem tego rodzaju symboliki jest hierarchiczne ułożenie miast pod względem liczby mieszkańców.

Ilustracja – mapa + legenda (ogólnogeograficzna z siecią miast)

B. METODA ZASIĘGÓW

Metoda zasięgów używana jest w przypadku gdy w obrębie danego terytorium na części jego powierzchni punktowo zlokalizowane obiekty należące do jednej kategorii (np. zwierzęta różnych gatunków) i gdy chcemy pokazać maksymalny obszar ich występowania. Typowym przykładem zastosowania tej metody jest wyznaczenie zasięgu różnych gatunków roślin w środowisku naturalnym, gdzie poszczególne ich rodzaje są częściami składowymi ekosystemu.

Ilustracja - zasięgi

C. METODA POWIERZCHNIOWA

Metoda powierzchniowa stosowana wówczas, gdy zjawiska lub obiekty, które mają charakter powierzchniowy, nie mogą na siebie zachodzić. Tak jest zarówno w przypadku zagadnień dotyczących zróżnicowania poszczególnych komponentów środowiska przyrodniczego – budowy geologicznej, gleb, klimatów, formacji roślinnych, krain zoogeograficznych, oraz kwestii społeczno-gospodarczych – podziałów politycznych i administracyjnych, czy aspektów dotyczących prezentacji mozaiki rasowej i kulturowej ludności (zróżnicowania religijnego, językowego).

Ilustracja – zróżnicowanie klimatyczne świata, mapa administracyjna Polski

2. METODY ILOŚCIOWE

A. METODA IZOLINII (izarytmiczna)

Izolinią nazywamy linię łączącą punkty o jednakowych wartościach na mapie. Mają one szerokie zastosowanie w przedstawianiu zjawisk. Służą przede wszystkim do prezentacji:

• ukształtowania powierzchni:
  

• lądów – poziomice (warstwice, izohipsy)
  
• den zbiorników wodnych – izobaty
  

Tego typu mapa może powstać poprzez bezpośrednie pomiary w terenie, bądź też dzięki interpretacji zdjęć lotniczych.

• charakterystyk klimatycznych, hydrologicznych:
  

• izobary – ciśnienie atmosferyczne
  
• izohiety – opady
  
• izotermy – temperatura powietrza
  
• izohele – usłonecznienie
  
• izohaliny – zasolenie wód
  

Wyznaczanie tego typu izolinii odbywa się na podstawie informacji z istniejących punktów pomiarowych. W wyniku interpolacji danych – metodzie pozwalającej na wyznaczenie położenia wybranej wartości znajdującej się pomiędzy dwiema innymi wartościami, a więc umożliwiającej przedstawienie przebiegu izolinii.

Ilustracja - interpolacja

• odległości:
  

• ekwidystanty – jednakowe odległości od granic obszaru centralnego
  
• izochrony – jednakowy czas do pokonania od danego punktu
  

Ilustracje – metody izolinii

B. METODA KROPKOWA

Metoda kropkowa służy do określania lokalizacji i wielkości prezentowanych zjawisk. Najczęściej używanym znakiem graficznym jest kropka (stąd nazwa metody), choć mogą być stosowane inne figury geometryczne, a także symbole (np. kłosy zbóż, kształty gatunków zwierząt hodowlanych). Każdemu tego typu symbolowi przyporządkowywana jest konkretna wartość (1 kropka – 100 os., 1 tona, 10 000 USD itd.) Metodę tę stosuje się powszechnie do przedstawienia rozmieszczenia ludności.

C. METODA KARTOGRAMU

Przy użyciu metody kartogramu przedstawiana jest intensywność zjawiska w obrębie wyróżnionych jednostek powierzchni. Najczęściej wyznaczają je granice administracyjne państw, województw, powiatów lub gmin. W przypadku tej metody do zobrazowania zjawiska mogą być użyte jedynie dane względne (pokazujące relacje dwóch wielkości) – np. dane wyrażone w procentach (odsetek ludności żyjącej w miastach, przyrost naturalny), czy w odniesieniu do jednostek powierzchni (wielkość plonów/ha, gęstość sieci transportowej/100km²).

W celu pokazania zmienności zjawiska w przestrzeni, gdy obszar jednostek administracyjnych nie go nie odzwierciedla, autor mapy może wyróżnić inne pola. W ten sposób opracowywane są często mapy w małych skalach przedstawiające zróżnicowanie gęstości zaludnienia oraz zmienność intensywności upraw

Ilustracja – gęstość zaludnienia – świat

Przy tworzeniu kartogramu istniejące dane statystyczne należy uporządkować hierarchicznie i podzielić na tzw. przedziały klasowe. Następnie poszczególnym klasom przyporządkowywany jest różny odcień koloru (zgodnie z zasadą – im więcej tym intensywniejsza barwa). Powszechnie stosowana jest tzw. skala jednotonalna (odcienie jednego koloru), aczkolwiek stosowanie zastosowanie skali wielotonalnej np. od barwy żółtej, przez pomarańczową do czerwonej jest także prawidłowe.

Ponieważ istnieją różnorodne sposoby tworzenia przedziałów klasowych, efekt zróżnicowania przestrzennego zjawiska uzyskany na mapie, w zależności od zastosowanej metody tworzenia klas może mieć odmienny charakter.

Ilustracje – 2 mapy polski z tym samym zjawiskiem, ale różnym sposobem tworzenia klas: klasy różnoliczne, o równej rozpiętości

D. METODA KARTODIAGRAMU

Metodą kartodiagramu obrazowana jest wielkość, a także struktura zjawisk. Ich zmienność w obrębie państw, województw, gmin, przedstawiana jest poprzez diagramy albo wykresy. Diagramy mogą mieć postać figur i brył geometrycznych, wykresy – linii i słupków, które muszą odnosić się do danych bezwzględnych – tzn. konkretnej wartości – np. dochodu, wartości produkcji, wymiany handlowej, czy liczby mieszkańców.

Ilustracja - kartodiagram