Zróżnicowanie poziomu rozwoju rolnictwa w Europie na tle uwarunkowań przyrodniczych

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

UWARUNKOWANIA ROZWOJU ROLNICTWA

Rolnictwo jest działem gospodarki, którego zadaniem jest dostarczanie żywności. Dzięki uprawie i hodowli uzyskiwane są produkty roślinne oraz produkty zwierzęce. Na poziom rozwoju tego sektora gospodarki wpływają zarówno warunki przyrodnicze jak i antropogeniczne. Wszystkie czynniki wpływają na sposób prowadzenia gospodarstw rolnych, na wielkość zbiorów roślin uprawnych, na rodzaj i intensywność hodowli. Dlatego też decydują one o sposobie użytkowania ziemi – o strukturze użytków rolnych. Do uwarunkowań przyrodniczych zaliczane są: warunki klimatyczne, ukształtowanie powierzchni i wysokość bezwzględna terenu, warunki glebowe oraz stosunki wodne.

UWARUNKOWANIA PRZYRODNICZE

Europa jest tym kontynentem, na którym występuje największy odsetek gruntów ornych – gruntów przeznaczonych pod uprawę. Ponad 30% powierzchni kontynentu charakteryzuje się tego typu użytkowanie ziemi. Oznacza to, że znaczne obszary mają dogodne warunki dla prowadzenia gospodarstw rolnych. Rozległe niziny na zachodzie, które znajdują się w strefie wpływów klimatu umiarkowanego ciepłego morskiego, niziny w południowej części (Padańska, Węgierska) sprzyjają uprawie zbóż – szczególnie pszenicy, buraków cukrowych, słoneczników. Długość okresu wegetacyjnego, która rozumiana jest jako liczba dni z średnią dobową temperaturą powyżej 5°C, trwa tu nawet ponad dziewięć miesięcy. Wyżynne obszary na wschodniej Europie pokrywają w znacznej części najżyźniejsze gleby świata – czarnoziemy. Pomimo wpływu klimatu kontynentalnego obszary te otrzymują wystarczające opady, aby można było bez przeszkód prowadzić gospodarkę rolną. Wyżyny i góry usytuowane na południu, położone są w obrębie korzystnego klimatu śródziemnomorskiego. Ich nasłonecznione stoki to bardzo korzystne tereny, słynące między innymi do uprawy winorośli. Jednakże obszar ten charakteryzuje się stosunkowo niewielką wydajnością. Wartości planów – wielkości zbiorów z ha nie są duże. W Grecji i Hiszpanii nie przekraczają one 40dt/ha, a we Włoszech osiągają około 50dt/ha. Cechą wielu regionów rolniczych jest niedobór wilgoci. Konsekwencją górzystego ukształtowania powierzchni jest istnienie płytkich gleb. Dlatego też produkcja towarowa koncentruje się wokół upraw owoców cytrusowych, winogron, oliwek.
Umiarkowany i śródziemnomorski klimat jest dogodny do prowadzenia hodowli. Ukształtowanie powierzchni i warunki glebowe nie stanowią także bariery na znacznych obszarach. Jednakże duża gęstość zaludnienia w obrębie pasa nizin, w zachodniej i środkowej części Europy sprawia, że pastwiska nie mogą zajmować znacznych powierzchni. Dogodnymi rejonami do prowadzenia wypasu na dużych powierzchniach są wyżyny Europy Wschodniej oraz rozległe terenu naturalnych łąk w Wielkiej Brytanii – głównie w Szkocji. W tym rejonie, a także na halach wysokogórskich w południowej i środkowej części kontynentu, prowadzona jest hodowla owiec.
Oprócz terenów górskich, ograniczone możliwości rozwoju rolnictwa panują w północnych i północno-wschodnich regionach. Sytuacja ta dotyczy większości terytorium Półwyspu Skandynawskiego, dużej części Niziny Wschodnioeuropejskiej i Islandii. Jest to efekt niekorzystnych warunków klimatyczno-glebowych. Niewielka ilość energii słonecznej docierająca w te obszary skutkuje krótkim okresem wegetacyjnym. Dominują silnie zakwaszone, wykształcone na piaszczysto-żwirowym podłożu, nieżyzne gleby bielicowe. Ich cechą jest więc niska produktywność.

UWARUNKOWANIA POZAPRZYRODNICZE

Uwarunkowania antropogeniczne odnoszą się do tych kwestii, które wynikają z działań podejmowanych przez ludzi. Na stopień rozwoju rolnictwa w dużej mierze ma zamożność społeczeństw. Przekłada się ona na poziom chemizacji (wielkość zużycia nawozów sztucznych) i mechanizacji (stosowanie różnorodnych maszyn rolniczych: ciągników, kombajnów etc.), możliwość stosowania najbardziej wydajnych odmian. Duże znaczenie ma też struktura agrarna, oznaczająca własność ziemi, wielkość gospodarstw rolnych, oraz stopień rozproszenia gruntów. Pod względem ekonomicznym najbardziej wydajne i dochodowe są gospodarstwa o dużych powierzchniach, które charakteryzują się wysoką specjalizacją. Na terenie kilkudziesięciu hektarów uprawiane są rośliny, bądź hodowane są zwierzęta jednego gatunku. W ten sposób prowadzone jest rolnictwo towarowe, wytwarzające produkty na zapotrzebowanie rynku. Dlatego też wysoki poziom zatrudnienia w rolnictwie nie jest zazwyczaj uważany za cechę pozytywną. Świadczy o niskim poziomie rozwoju innych sektorów gospodarki, ale też o wadliwej strukturze agrarnej, polegającej na dużym rozdrobnieniu gospodarstw, małej wydajności i produkcji na własne potrzeby. Tego typu gospodarkę określa się jako samozaopatrzeniową. W związku z niskimi dochodami rolników, charakterystyczną cechą są niewielkie nakłady przeznaczane na wdrażanie nowych rozwiązań i technologii. Do ważnych czynników, decydujących o poziomie rozwoju rolnictwa, zaliczane się między innymi: wielkość rynku zbytu na produkty przetwórstwa rolnego, poziom wykształcenia rolników, polityka państwa.
Najbardziej zaawansowane pod względem technologicznym rolnictwo jest w państwach Europy zachodniej. Ponad pięćdziesiąt lat temu, w ramach Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, wprowadzono tu jednolitą politykę rolną. Miała ona na celu odbudowę sektora rolnego po zniszczeniach drugiej wojny światowej i doprowadzenia do sytuacji, w której państwa będą w stanie zaspokoić potrzeby żywieniowe swoich obywateli. Przez stosowanie dopłat dla rolników utrzymywana była opłacalność produkcji. Skutkiem stosowania tego typu działań było stworzenie intensywnej gospodarki rolnej, charakteryzującej się dużymi nakładami kapitału. Duże wydatki przeznaczone były na stosowanie nawozów sztucznych, wyspecjalizowanych maszyn rolniczych. W ten sposób Europa stała się jednym z największych producentów żywności na świecie i osiągnęła znaczne nadwyżki w jej produkcji. Wytwarzane tymi metodami artykuły rolnicze doprowadziły do zdegradowania gleb w wyniku jej nadmiernej chemizacji. Dlatego też uzyskiwane produkty miały niską wartość odżywczą, charakteryzowała je niska jakość. Pomimo, że w ostatnich latach dużą popularnością cieszy się żywność ekologiczna, która uprawiana jest tradycyjnymi metodami, mimo że priorytety Wspólnej Polityki Rolnej uległy zmianie i zużycie nawozów sztucznych w państwach prowadzących najbardziej intensywną gospodarkę rolną ulega systematycznemu zmniejszaniu, wysokość uzyskiwanych planów jest bardzo wysoka.
We wschodniej części Europy, w państwach postsocjalistycznych przez długi czas dominowało rolnictwo tradycyjne. Brak kapitału hamował wzrost jego wydajności. W krajach tych bazowano na większym zatrudnieniu. W efekcie przeważała gospodarka ekstensywna, której cechą charakterystyczną były bardzo niskie plony zbóż, niewielka koncentracja zwierząt gospodarskich przypadająca na jednostkę powierzchni.
W związku z tym, że warunki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze do rozwoju rolnictwa w poszczególnych państwach Europy są odmienne, poziom gospodarki rolnej nie jest jednorodny. Przejawia się on między innymi w zróżnicowaniu wielkości zbiorów i plonów zbóż, które prezentuje poniższa mapa.

ILUSTRACJA: MAPA – ZRÓŻNICOWANIE PLONÓW ZBÓŻ W EUROPIE

GOSPODARKA ROLNA WE FRANCJI I W RUMUNII

Pod względem wielkości produkcji rolnej najwyżej spośród wszystkich państw Europy plasuje się Francja. Mając dostęp do Morza Północnego i Morza Śródziemnego, do trenów nizinnych (Nizina Francuska) po obszary wysokogórskie, charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem środowiska przyrodniczego. Warunki te sprzyjają uprawie różnorodnych gatunków roślin i prowadzeniu zróżnicowanej hodowli zwierząt.
Większość terytorium Rumuni zajmują Karpaty. Ukształtowanie powierzchni uniemożliwia na znacznych obszarach uprawę roli. Dominuje tu pasterstwo (hodowla głównie bydła i owiec), które ma charakter tradycyjny. W przeciwieństwie do terenów górskich południe i wschód kraju mają niezwykle korzystne uwarunkowania przyrodnicze do rozwoju rolnictwa. Obszary te obejmują dolinę Dunaju i Wyżynę Mołdawską i charakteryzują się bardzo dobrymi warunkami klimatycznymi i glebowymi. Wśród upraw przeważa kukurydza, pszenica oraz słonecznik.
Pomimo, że środowisko przyrodnicze Francji i Rumunii na znacznych obszarach ma podobny charakter, wydajność rolnictwa w obydwu państwach jest krańcowo różna. Na ten stan rzeczy decydujący wpływ mają warunki pozaprzyrodnicze, co ilustrują poniższe wykresy.

ILUSTRACJA: WYKRESY

ILUSTRACJA: mapa Fracnji - nanieść nazwy krain geograficznych http://commons.wikimedia.org/wiki/File:500x500-GMT_France_topo.jpg

Łączna powierzchnia użytków rolnych we Francji zajmuje ponad połowę powierzchni kraju – grunty orne i sady około 33%, łąki i pastwiska ponad 20%. Na tak dużym obszarze – prawie 30 mln ha dominuje rolnictwo wielkopowierzchniowe. Ponad połowę terenów użytków rolnych zajmują gospodarstwa co najmniej dwudziesto hektarowe. Są one zmechanizowane (na 1 ciągnik przypada średnio 21 ha), co przekłada się na niski poziom zatrudnienia. Zaledwie 2,1% ludności Francji pracuje w sektorze rolnym. Wysoka wydajność uzyskiwana jest przede wszystkim poprzez chemizację (148kg nawozów sztucznych/ha) i produkcję w oparciu o stosowanie najbardziej wydajnych odmian powstałych w wyniku modyfikacji genetycznych. Dlatego też rolnictwo Francji ma charakter intensywny i towarowy. Niziny północnej części państwa przeznaczone są pod wielkopolową uprawę zbóż (głównie pszenicy, kukurydzy i jęczmienia), których plony przekraczają 60dt/ha. Duże znaczenie ma też uprawa buraków cukrowych, roślin oleistych – rzepaku i słonecznika. W pobliżu aglomeracji miejskich, które są ogromnymi rynkami zbytu, rozwija się ogrodnictwo i warzywnictwo.

Niewątpliwie najbardziej znanymi na świecie francuskimi produktami są wina. Francja przoduje w wytwórstwie tego produktu, zaś w zbiorach winogron znajduje się na drugim miejscu na świecie. Winorośl uprawiana jest głównie na południu – w Langwedocji, Prowansji, Akwitanii, Szampanii, Burgundii, czy w okolicach Bordeaux. Ponadto regiony południowe, szczególnie okolice Lazurowego Wybrzeża, słyną z uprawy lawendy, która ze względu na niezwykle oryginalny zapach używana jest powszechnie w przemyśle kosmetycznym..

Hodowla zwierząt przynosi prawie połowę dochodów z produkcji rolnej. Jej rozwój nastąpił głównie na terenach wyżej wyniesionych. Duże pogłowie zwierząt gospodarskich – głównie bydła, występuje w obrębie wyżyn Półwyspu Bretońskiego, a także w górach Jura i w Masywie Centralnym. Alpy i w Pireneje są krainami w obrębie których największe znaczenie osiągnęła hodowla owiec.

ILUSTRACJA: Wykres: zwierzęta hodowlane we Francji w mln sztuk.

ILUSTRACJA: MAPA RUMUNII (legenda, nazwy) http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/53/Romania1939physical.jpg

Struktura użytkowania ziemi w Rumunii w jeszcze większym stopniu zdominowana jest przez rolnictwo. W 2005 roku użytki rolne stanowiły około 61% powierzchni kraju i zdominowane zostały przez uprawy. Grunty orne zajmowały 2/3 użytków rolnych, połowę mniej stanowiły łąki i pastwiska. Uprawa pszenicy, kukurydzy, buraków cukrowych, słonecznika koncentruje się na nizinach zlokalizowanych wzdłuż Dunaju i jego lewych dopływów oraz na Wyżynie Mołdawskiej. Południowe stoki Karpat są miejscem uprawy winorośli, zaś na obszarach górskich występuje najczęściej tradycyjny chów zwierząt. Działalność sektora rolnego opiera się jednak na gospodarstwach o bardzo małym areale. Ponad 90% z nich ma mniej niż 5 ha powierzchni. Świadczy to o dużym znaczeniu gospodarki samozapatrzeniowej. Stan ten przekłada się na niewielką dochodowość branży. Nie dziwi więc fakt stosunkowo dużego zaangażowania ludności w działalność rolniczą, którą trudni się ponad 10% społeczeństwa. Przy braku kapitału na unowocześnianie gospodarstw widoczny jest także niski poziom zaawansowania technicznego. Zużycie nawozów sztucznych jest prawie pięciokrotnie, a wykorzystanie ciągników ponad trzykrotnie niższe niż we Francji. Dlatego też wydajność tego sektora gospodarki nie może być zadawalająca. Średnie plony zbóż wynoszą jedynie 16dt/ha, a roczny udój uzyskiwany z jednej krowy – 3260 litrów mleka (dwukrotnie mniej niż we Francji). Biorąc pod uwagę całokształt uwarunkowań pozaprzyrodniczych, gospodarka rolna Rumunii ma charakter ekstensywny. Szansą na poprawę sytuacji ekonomicznej sektora są dotacje i dopłaty wynikające ze Wspólnej Polityki Rolnej, jako, że Rumunia stała się w 2007 roku jednym z państw członkowskich Unii Europejskiej.