Zróżnicowanie środowiska przyrodniczego Europy

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

UKSZTAŁTOWANIE POZIOME I PIONOWE

Wydzielenie Europy jako odrębnego kontynentu z geograficznego punktu widzenia nie jest jednoznaczne. Wynika to z faktu, że jej wschodnia granica zarazem zachodnią granicą Azji, w połączeniu z którą tworzy kontynent określany mianem Euroazji. Wyróżnianie Europy oddzielnie ma swoje źródła historyczne i podkreśla odrębność kulturową i polityczną obszaru. Istnieje wiele wariantów przebiegu granicy pomiędzy Europą i Azją. W Polsce, tak jak i w większości państw Europejskich, obowiązuje wersja opracowana przez Międzynarodową Unię Geograficzną.

ILUSTRACJA: PRZEBIEG GRANICY EUROPY – z podpisanymi nazwami gór (Ural, Kaukaz), rzek (Don, Emba), mórz (Egejskie, Marmara, Czarne, Azowskie, Kaspijskie, Karskie), zatok (Bajdaracka), cieśnin (Bosfor, Dardanele) przez które granica przebiega + UKSZTAŁTOWANIE POZIOME (PODPISANIE WYSP I PÓŁWYSPÓW).

Pod względem powierzchni Europa większa jest jedynie od Australii zajmując około 10,5 mln km², z czego:

• prawie ¾ - 74% - zajmują tereny położone poniżej 300 m n.p.m. – głównie niziny. Tworzą je: wielki pas w północnej części Europy, o przebiegu równoleżnikowym – obszar Niżu Środkowoeuropejskiego, który przechodzi we wschodniej części w Niż Wschodnioeuropejski. Pozostałe niziny: Węgierska, Padańska, Wołoska stanowią obniżenia śródgórskie. Najniższym punktem Europy (28m p.p.m) jest depresja położona w obrębie Niziny Nadkaspijskiej.
  
• koło 20% - obszary o wysokości pomiędzy 300 a 1000 m n.p.m. . Są to w większości wyżyny, a także niskie góry. Stanowią je wzniesienia północnej części Europy (Góry Skandynawskie, Grampian, Kaledońskie), znaczne obszary Półwyspu Iberyjskiego a także Masyw Centralny, Ardeny, Góry Świętokrzyskie, oraz większość kulminacji Gór Harz czy Sudetów. Na wschodzie kontynentu znajduje się Wyżyna Podolska i Wyżyna Wołyńska.
  
• 6% - leży na większej wysokości (ponad 1000 m n.p.m.) – zlokalizowane głównie na południu Europy. Najwyższym punktem kontynentu jest szczyt masywu Mont Blanc o wysokości 4810m n.p.m.
  

Pomimo niedużej powierzchni, linia brzegowej Europy, której długość wynosi około 38 tys. km, jest bardzo urozmaicona. O jej dużym rozwinięciu świadczą wchodzące w skład kontynentu wchodzą liczne półwyspy. Do największych z nich należą: Półwysep Skandynawski, Iberyjski, Bałkański. Ponadto ponad 7% powierzchni tworzą wyspy, m.in. Wielka Brytania, Islandia, Irlandia, Nowa Ziemia, Spitsbergen.

BUDOWA GEOLOGICZNA

ILUSTRACJA: TEKTONIKA EUROPY?? – do opracowania http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0c/Tectonic_map_Europe.jpg

Europę tworzą trzy podstawowe jednostki geologiczne:

• platforma wschodnioeuropejska (prekambryjska) – zajmuje ponad połowę powierzchni kontynentu. Budują ją głównie różnego rodzaju skały osadowe, które akumulowane były przez setki milionów lat. W niektórych miejscach na powierzchni występują skały krystaliczne, które wykształciły się już podczas zastygania skorupy ziemskiej. Są to tarcze: bałtycka i ukraińska.
  
• zachodnioeuropejska platforma paleozoiczna – swoim zasięgiem obejmuje Norwegię, Europę zachodnią i południowo-zachodnią. W jej obrębie znajdują się góry powstałe w starszych orogenezach:
  

• kaledońskiej – zlokalizowane głównie na północnych obrzeżach kontynentu, w znacznym stopniu zniszczone przez działalność zewnętrznych czynników geologicznych, głównie wietrzenia. Są to: Góry Skandynawskie, Grampian, Kaledońskie, Świętokrzyskie.
  
• herzyńskiej – położone bardziej na południe, głównie w środkowej części Europy. W jej trakcie powstały m.in.: Góry Kantabryjskie, Kastylijskie, Wogezy, Ardeny, Harz, Sudety. Łańcuchy te zostały w większości „odmłodzone” podczas ładowań alpejskich. Odmłodzenie polegało na wydźwignięciu części bloków skalnych przez siły z wnętrza Ziemi. W rezultacie wyniesione zostały obszary, których powierzchnie szczytowe są raczej płaskie i oddzielone on niżej położonych terenów uskokami. Tego rodzaju formy nazywamy zrębami. Przykładem gór zrębowych są Sudety i ich najwyższe pasmo – Karkonosze. Równia pod najwyższym szczytem Karkonoszy – Śnieżką jest, jak sama nazwa wskazuje, płaskowyżem położonym przeciętnie na wysokości 1400m n.p.m. Jej granicą są stromo opadające, ponad 300m wysokości urwiska, wyznaczające przebieg linii uskoków.
  

ILUSTRACJA: RÓWNIA POD ŚNIEŻKĄ http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/97/%C5%9Al%C4%85ski_Dom,_z_%C3%BAbo%C4%8D%C3%AD_Sn%C4%9B%C5%BEky.jpg

• obszar fałdowań alpejskich – obejmujący masywy górskie powstałe podczas najmłodszej orogenezy, która miała miejsce w południowej części kontynentu. Łańcuchy rozciągają się od wybrzeży Oceanu Atlantyckiego (Góry Betyckie w południowej Hiszpanii i Pireneje), przez Alpy, Karpaty i Apeniny, po półwysep Bałkański (Góry Dynarskie, Rudawy, Rodopy).
  

W późniejszym okresie znaczna część kontynentu została przekształcona przez lądolód skandynawski. W wyniku akumulacji materiału przez okres zlodowaceń podłoże w tych rejonach Europy buduje glina zwałowa, która tworzy morenę denną i wzniesienia moreny czołowej. W efekcie działalności rzeźbotwórczej wód wypływających z lądolodu, polegającej na nanoszeniu piasku i żwiru, powstały z kolei m.in. równiny sandrowe i ozy. Urozmaicona rzeźba polodowcowa zachowała się przede wszystkim na pojezierzach np. Pomorskim, Mazurskim czy największym pojezierzu Europy – Fińskim. W obrębie tej krainy występuje około 55 tysięcy jezior. Na wschód od niego, na obszarach przemodelowanych przez lodowiec, w zapadliskach tektonicznych, istnieją dwa największe jeziora Europy: Ładoga i Onega. Na pozostałych obszarach objętych wpływem działalności rzeźbotwórczej lodowców występują tereny nizinne, cechujące się równinnym ukształtowaniem powierzchni. Formy polodowcowe zostały tu zniszczone. Czynnikiem, który spowodował zrównanie rzeźby terenu, był bardzo ostry klimat. Panował on przed czołem lądolodu. Oprócz erozji silnie wiejący wiatr spowodował także akumulację, pochodzących z odległych obszarów, pyłów i drobnych piasków. Na stokach dowietrznych bardziej wyniesionych obszarów – głównie wyżyn – powstały dzięki temu pokrywy lessowe., na których powszechnie występującą glebą są czarnoziemy.

ILUSTRACJA: LĄDOLÓD SKANDYNAWSKI (do opracowania samemu, nie ma na wolnych licencjach: http://www.wiking.edu.pl/upload/geografia/images/zasieg_zlodowacenia.gif lub http://en.wikipedia.org/wiki/File:Iceage_north-intergl_glac_hg.png)

KLIMAT EUROPY

Północny kraniec kontynentu europejskiego to przylądek Nordkinn, o współrzędnych geograficznych (71°08'N 27°39'E), położony na Półwyspie Skandynawskim. Najbardziej na południe wysunięty jest Przylądek Matapan (36°22'N 22°27'E), zlokalizowany na półwyspie Peloponez. Miara kątowa zawarta pomiędzy wartościami skrajnych równoleżników (rozciągłość południkowa) wynosi 34°46’. Wartości te oznaczają, że Europa położona jest w trzech strefach klimatycznych. Przeważają tereny położone w strefie podzwrotnikowej i umiarkowanej. Północne krańce kontynentu znajdują się w rejonie wysokich szerokości geograficznych, co oznacza, że występuje tu strefa klimatu okołobiegunowego.
Polacy, jaki wielu Europejczyków, chętnie spędza wakacje w państwach śródziemnomorskich. Jednym z czynników będących magnesem przyciągającym w te rejony turystów jest klimat. W lecie, w Hiszpanii, południowej Francji, we Włoszech, w Chorwacji czy Grecji zawsze można liczyć na piękną, słoneczną pogodę. Jest to efekt przesunięcia się z nad obszarów zwrotnikowych stałych wyżów barycznych. Opady, głównie deszczu, występują tu w porze chłodnej – podczas, gdy u Polsce jest zima.
W strefie klimatu umiarkowanego, w której leży m.in. nasze państwo, cykliczne przemiany w świecie przyrody wyznaczają pory roku. Ich występowanie wyznacza zmienny przebieg temperatur. Tradycyjnie wyróżnia się cztery pory roku (wiosna, lato, jesień i zima), lecz oprócz tego istnieją jeszcze dwie przejściowe pory roku (przedwiośnie i przedzimie).
Klimat okołobiegunowy jest najchłodniejszy. Niewielka ilość energii słonecznej w tym rejonie powoduje, że średnia roczna wartość temperatur jest ujemna. Jedynie podczas krótkiego okresu wzrostu temperatury powyżej 0°C następuje rozwój roślin.

ILUSTRACJA: STREFY KLIMATYCZNE ŚWIATA + KLIMATOGRAMY WSZYSTKICH TYPÓW KLMATÓW

Strefowość klimatyczna Europy wynik więc z samego położenia kontynentu i decyduje o kącie padania promieni słonecznych. Jednakże różnorodne czynniki klimatotwórcze prowadzą do zakłócenia przebiegu równoleżnikowo ułożonych stref klimatycznych i powstawania wielu odmian klimatów.
Jednym z najważniejszych czynników modyfikujących klimat jest ukształtowanie powierzchni. Obszary górskie, z racji odmiennych warunków termicznych, opadowych, innej cyrkulacji powietrza, charakteryzują się specyficznymi warunkami klimatycznymi (patrz rozdział: Klimaty świata). Jednakże, w przypadku Europy decydują one o charakterze warunków klimatycznych także na innych obszarach. Przyglądając się położeniu pasm górskich, zauważyć można, że większość z nich ma charakterystyczny równoleżnikowy przebieg. Ich lokalizacja w południowej części, a także w części północnej kontynentu, sprawia, że w znacznym stopniu ograniczona jest możliwość napływu zarówno gorących zwrotnikowych, jak i mroźnych, okołobiegunowych mas powietrza nad środkowe terytoria. Także z tego powodu dominuje tu kierunek wiatrów w osi zachód-wschód.
Ważnym elementem warunkującym powstawanie różnych odmian klimatu w strefie umiarkowanej i podzwrotnikowej jest odległość od dużych akwenów – mórz i Oceanu Atlantyckiego. Obszary położone w strefie wpływów klimatu morskiego, to wybrzeża Morza Śródziemnego i zachodnia część Europy – Wyspy Brytyjskie, rejon północnej Francji , Belgii, Holandii i Luksemburga, a także północnych Niemiec. W miarę oddalania się od wybrzeży i przemieszczania w kierunku Azji, zaznacza się coraz większy wpływ kontynentalizmu. W Europie Środkowej zaznacza się wpływ obu mas powietrza - morskiego, którego źródłem jest Ocean Atlantycki, i kontynentalnego, z nad środkowej Azji.
Bardzo ograniczony zasięg w Europie ma strefa klimatu okołobiegunowego, która w porównaniu z innymi kontynentami zajmuje znacznie mniejszy teren. Obszary klimatu subpolarnego i polarnego ograniczają się do północnych krańców kontynentu, oraz pojedynczych wysp i archipelagów położonych poza kołem podbiegunowym. Czynnikiem, który decyduje o takim przebiegu granic pomiędzy strefami, jest cyrkulacja wód oceanicznych i rozmieszczenie prądów morskich. Od wybrzeży Morza Karaibskiego w środkowej części Atlantyku płynie ciepły prąd Golfstrom. Jego przedłużeniem jest prąd Północnoatlantycki, a następnie prąd Norweski, który płynąc wzdłuż wybrzeży Półwyspu Skandynawskiego dociera do jego północnych krańców. Powoduje on, że w rejonie koła podbiegunowego woda nigdy nie zamarza, a temperatura powietrza jest średnio o kilka stopni wyższa niż w pozostałych regionach świata, które położone są na tej samej szerokości geograficznej.

KRAJOBRAZY EUROPY

1. WYBRZEŻA

Posiadając bardzo rozwiniętą linię brzegową, strefę tę w Europie cechuje bardzo duża różnorodność. W większości tworzą ją wybrzeża wysokie, do których należą wybrzeża fiordowe, budujące północne brzegi Półwyspy Skandynawskiego, ferdowe dominujące na obszarze Półwyspu Jutlandzkiego, a także szkierowe, położone w obrębie północnego Bałtyku. Mają one postać około 6,5 tysiąca małych wysepek, skupionych w archipelagu Wysp Alandzkich. Wszystkie wymienione rodzaje wybrzeży powstały w wyniku działalności rzeźbotwórczej lodowców.

ILUSTRACJA: FIORD http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/Sognefjord%2C_Norway.jpg

Ponadto w Europie, liczne łańcuchy górskie bezpośrednio schodzą do morza. W ten sposób powstały malownicze wybrzeża dalmatyńskie, występujące we wschodniej Morza Adriatyckiego, gdzie setki wysp ułożone są równolegle do linii brzegowej, oraz wybrzeża riasowe, tworzące zachodnią linię brzegową Wielkiej Brytanii, Irlandii i Portugalii, a także częściowo Grecji i Turcji.

ILUSTRACJA: DALMACJA http://images.world66.com/ko/rn/at/kornati_national_p_galleryfull

W Europie istnieje wiele stref, które znajdują się pod wpływem niszczącej działalności fal morskich. W rezultacie powstają klify tworzące wybrzeża północno-zachodniej części kontynentu oraz długie fragmenty linii brzegowej obszarów śródziemnomorskich. Najwyższe z nich sięgają ponad 600m wysokości i znajdują się w północno-zachodniej Irlandii. Ponadto, niezwykle malowniczo wyglądają jedne z najsłynniejszych europejskich klifów. Rozciągają się one na południu Wielkiej Brytanii – od Dover po Kornwalię i zbudowane są z białych skał wapiennych.

ILUSTRACJA: KLIF – DOVER http://farm1.static.flickr.com/88/264086981_29f601c28c.jpg?v=0

Pomiędzy wybrzeżami wysokimi znajdują się piaszczyste połacie, powstałe w wyniku akumulacji materiału. Są to wybrzeża niskie. Zaliczamy do nich wybrzeża lagunowe, które powstają w rejonie płytkich zatok. Najbardziej znanym przykładem w Europie jest laguna wenecka. Ponadto na znacznych odcinkach, na których prądy morskie płyną wzdłuż brzegów, powstały wybrzeża wydmowo-mierzejowe. Powszechnie występują w Polsce, gdzie dane zatoki, odcięte przez akumulowany materiał, przekształciły się w płytkie i rozległe jeziora przybrzeżne np. Łebsko.

ILUSTRACJA: LAGUNA WENECKA http://lh6.ggpht.com/_k5eCsYCVVSA/SOPO5_3DVTI/AAAAAAAAEjw/qAePH17Pjfw/P1040518.JPG

2. TERENY NIZINNE I WYŻYNNE

ILUSTRACJA: BIOMY EUROPY

Większość Europy stanowią niziny. Pod względem krajobrazowym są one jednak bardzo zróżnicowane. Na terenach równinnych na zachodzie kontynentu, w klimacie morskim, dominują lasy liściaste zrzucające liście na zimę. Ich cechą jest bogate runo leśne. Powyżej znajduje się warstwa krzewów, zwana podszytem. Drzewa, przede wszystkim buki, dęby, graby, klony są średniej wysokości i osiągają około 30m. Tego rodzaju zbiorowiska roślinne rosną na żyznych glebach brunatnych. W podłożu występuje materiał gliniasty pozostawiony przez lądolód, który umożliwia rozkwit bujnej roślinności. W strefie lasów liściastych i mieszanych spotkać można liczne ssaki kopytne: sarny, jelenie, dziki, oraz będące pod ścisłą ochroną – żubry. Ponadto występuje wiele rodzajów ptaków śpiewających (słowiki, sikorki, drozdy), a także stosunkowo liczna grupa gadów (przede wszystkim jaszczurki i węże – żmija zygzakowata) oraz żółwie błotne.

ILUSTRACJA - ŻUBR Z BIAŁOWIEŻY

W strefie klimatu umiarkowanego chłodnego, występują lasy iglaste. Powstają one na piaszczystych, charakteryzujących się silnym zakwaszeniem, glebach bielicowych. Formacja zwana tajgą pokrywa przede wszystkim północną część Niziny Wschodnioeuropejskiej i oraz znaczne fragmenty Półwyspu Skandynawskiego. W jej obrębie znajdują się liczne mokradła i torfowiska. Świat zwierząt tworzą przede wszystkim łosie i rosomaki, a wśród ptaków – cietrzewie i głuszce.

ILUSTRACJA - ŁOŚ WŚRÓD DRZEW IGLASTYCH

W miarę przemieszczania się w kierunku południowym tajga przechodzi najpierw w formację drzewno-trawiastą – lasostep, a następnie w formację trawiastą – step. Stepy, pokrywając Wielką Nizinę Węgierską, gdzie regionalną ich nazwą jest puszta, oraz znaczne powierzchnie obszarów wyżynnych, zajmują fragmenty południowej oraz południowo-wschodnią część kontynentu, gdzie w wyniku akumulacji eolicznej powstały duże powierzchnie pokryw lessowych. Formacje stepowe tworzą nie tylko trawy, ale także szeroka gama roślin zielnych np. sasanek i niezapominajek, oraz roślin cebulkowych – tulipanów. Wśród zwierząt bogaty jest świat owadów, gadów (jaszczurek i węży) oraz gryzoni, spośród których szczególnie licznie występują susły, chomiki i bobaki. Niewielka jest liczba pozostałych rodzin ssaków. Spośród kopytnych spotkać można suhaki z rodziny antylop. Z racji nieosłoniętego terenu i braku możliwości schronienia przed drapieżnikami potrafią się bardzo szybko przemieszczać. Także z powodu braku drzew liczba gatunków ptaków także nie jest duża. Najpopularniejszymi z nich są dropie. W miarę wzrostu kontynentalizmu, przemieszczaniu się z zachodnich części stepów Wyżyny Podolskiej ku wschodowi i Pogórzu Kazaskiemu ubożeje świat flory i fauny. Także gleby, z powodu coraz większego niedoboru wilgoci, stają się coraz płytsze i w konsekwencji mniej żyzne. Z czarnoziemów przechodzą w gleby kasztanowe, a następnie w silnie zasolone gleby obszarów półpustynnych.

ILUSTRACJA: SUSEŁ/BOBAK NA STEPIE

W basenie Morza śródziemnego, oraz w środkowej i południowej części Półwyspu Iberyjskiego, dominuje urozmaicona rzeźba terenu. Występuje tu charakterystyczny typ roślinności, który powstał w efekcie zniszczenia zielonych przez cały rok lasów podzwrotnikowych. Florę tworzą kolczaste, twardolistne zarośla, przystosowane do egzystencji przy niskich sumach opadów. W zależności od rejonu mają różnej skład gatunkowy, a także inne nazwy. Największe obszary zajmuje makia, gdzie oprócz sucholubnych zarośli występują dzikie odmiany oliwek, oraz mirty i wrzośce. Bardziej suche tereny to miejsca występowania garigu, w skład którego wschodzi m.in. rozmaryn czy lawenda. W Albanii i Grecji tego typu suchorośla noszą nazwę frygany. Pierwotna roślinność zachowała się jedynie w formie szczątkowej – lasy podzwrotnikowe – występuje najczęściej w obrębie obszarów chronionych. Roślinność ta porasta strefowe gleby cynamonowe, bądź powiązane z podłożem wapiennym gleby typu terra rosa. Ich nazwa pochodzi od czerwonej barwy profilu i dominuje w Grecji oraz na obszarze Bałkanów. Wśród zwierząt żyją bardzo charakterystyczne gatunki ssaków: drapieżniki – mangusty, szakale, roślinożercy – daniele, muflony (przodek owcy domowej), oraz gatunki ptaków – flamingi, pelikany. Ponadto, na terenie Gibraltaru, położonego na Półwyspie Iberyjskim, w warunkach naturalnych żyje jedyny gatunek małp europejskich – magotów.

ILUSTRACJA: MAGOT http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0a/Macaca_sylvanus_01_%28Piotr_Kuczynski%29.jpg
ILUSTRACJA: MUFLON http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Muffelwild12.4.2008_007.jpg

Północne krańce Europy pokrywa tundra. Na terenach Islandii, Półwyspu Kolskiego, Nowej Ziemi dominują bezleśne obszary, z roślinnością złożoną z rozmaitych gatunków mchów, porostów, traw oraz wrzosów. Na pograniczu oddziaływania strefy klimatu subpolarnego pojawiają się karłowate drzewa, które tworzą tzw. lasotundrę – formację przejściową pomiędzy tundrą a tajgą. Mieszkające tu ssaki m.in. renifery, lisy polarne, zające bielaki, lemingi przystosowane są do niezwykle ostrych warunków klimatycznych. Warunki te sprawiają, że prawie w ogóle nie występują tu gady i płazy. Wysunięte najbardziej na północ kontynentu wyspy – przede wszystkim Spitsbergen, ale także częściowo Nowa Ziemia i Islandia, są obszarami pustyń lodowych. Lodowce znajdują się ponadto w rejonie gór wysokich i łącznie zajmują około 1% powierzchni kontynentu.

ILUSTRACJA: TUNDRA + RENIFER - zdjęcie własne

3. GÓRY

Niższe piętra w górach pokrywają głównie lasy iglaste. Ich maksymalny zasięg jest bardzo zróżnicowany i uzależniony jest od warunków klimatycznych. Waha się on od kilkuset (200-300 m n.p.m.)w położonych w pobliżu koła podbiegunowego Górach Skandynawskich, oraz na Islandii do około 1400-1800 m n.p.m. w górach znajdujących się w klimacie umiarkowanym ciepłym i śródziemnomorskim. Lasy rosną na płytkich i kamienistych glebach. W środkowej w wschodniej części kontynentu, są one siedliskami niedźwiedzi brunatnych. Zamieszkiwane są często także przez watahy wilków. Powyżej górnej granicy drzew i krzewów iglastych florę tworzy roślinność alpejska. Są to głównie różnego rodzaju rośliny zielne i krzewinki, która buduje tzw. hale wysokogórskie. W górach wysokich, istnieje także piętro skalne. Znajduje się ono bezpośrednio pod obszarami zlodowaconymi. Występują tu m.in. kozice i świstaki. Ponadto są to dogodne miejsca dla orłów, które najczęściej w tego typu warunkach lokalizują swoje siedliska.
Cechą typowej rzeźby wysokogórskiej jest jej przekształcenie przez lodowce. Najbardziej charakterystyczne są cyrki polodowcowe, które wypełniają obecnie liczne jeziora – np. Genewskie, Bodeńskie w Alpach, czy Czarny Staw Gąsienicowy, jeziora w Dolinie Pięciu Stawów w Tatrach. Cyrki dają początki lodowcom. Stanowią "dostawcę" lodu, który schodzi dolinami na niżej położone tereny.

ILUSTRACJA: JEZIORO CYRKOWE (TATRY)http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/95/D5sp-czarny.jpg

Środowisko przyrodnicze Alp

Alpy, najwyższe pasmo górskie Europy, powstały w czasie fałdowania ponad 65mln lat temu. W tym okresie pomiędzy kontynentami Afryki i Eurazji znajdował się Ocean Tetydy. Na dnie tego zbiornika gromadziły się osady. Wskutek przesuwania się płyty afrykańskiej na północ zgromadzone skały osadowe zostały sfałdowane a następnie wypiętrzone. Ocean został podzielony na szereg mniejszych zbiorników; pozostałością po nim są m.in. Morze Śródziemne, Morze Czarne, Morze Kaspijskie.

ILUSTRACJA: Zdjęcie satelitarne Alp (np. to http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/16/Satellitenaufnahme_der_Alpen.jpg)

Powstaniu gór towarzyszyły liczne zjawiska wulkaniczne. Przesuwające się fragmenty skorupy ziemskiej (płyty) ulegały spękaniu. Przez powstałe szczeliny wydobywała się lawa, która zastygając na powierzchni tworzyła stożki wulkaniczne. W ten sposób powstały wulkany w rejonie Morza Śródziemnego – Wezuwiusz, Etna, Stromboli, Vulkano, Monte Grande, Stromboli. Dziś erupcje nie są tak częste, ale jeszcze w I wieku naszej ery potężny wybuch Wezuwiusza spowodował zniszczenie trzech miast – Pompejów, Herkulanum i Stabie. Popiół, który zasypał Pompeje zakonserwował budowle, przedmioty a nawet uciekających mieszkańców miasta. Zniszczone Pompeje zostały „odkryte” w XVI wieku. Dziś stanowią jedną z atrakcji regionu śródziemnomorskiego.

ILUSTRACJA:zdjęcie wulkanu Wezuwiusz (np. to http://www.flickr.com/photos/hardo/2761446870/)
lub to http://www.flickr.com/photos/27752998@N04/3018496573/

Obecny wygląd Alpy zawdzięczają procesom zewnętrznym, które doprowadziły do urozmaicenia rzeźby terenu. W największym stopniu ukształtowały ją lodowce górskie, które pokryły wszystkie doliny alpejskie w okresie epoki lodowcowej około 1 mln lat temu. Pomimo, że okres ten skończył się zanim nastąpił rozwój cywilizacji ludzkiej, najwyższe partie gór pokrywają wieczne śniegi i tworzą się tam lodowce.Spływając w dół jęzorami w dalszym ciągu wpływają na rzeźbę terenu. Poszerzają dna dolin, transportują i akumulują materiał. Są też miejscem lokalizacji tras narciarskich oraz stanowią często cel wypraw dla alpinistów.

ILUSTRACJA: Zdjęcie lodowca Aletsch (np. to http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a1/Grosser_Aletschgletscher_3196.JPG)

Najwyższym szczytem Alp jest położony na granicy francusko-włoskiej Mont Blanc 4810m n.p.m., który potocznie zwany jest Dachem Europy. Procesy wynoszenia ku górze tej części Europy trwaią po dziś dzień, w efekcie czego Mont Blanc „rośnie” co roku o ok. 2-3mm.

zdjęcie Mont Blanc (np. to http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/78/Lacs_de_Cheserys.jpg)

Rozciągające się prawie równoleżnikowo Alpy stanowią barierę dla mas powietrza przemieszczających się w kierunku N-S. Na północ od łańcucha górskiego występuje klimat umiarkowany ciepły o cechach oceanicznych. Kształtują go wilgotne masy powietrza znad Oceanu Atlantyckiego, które bez przeszkód mogą przemieszczać się wgłąb kontynentu. Na południe od Alp dominuje klimat podzwrotnikowy morski i kontynentalny. Cechą charakterystyczną tej strefy klimatycznej są długie i upalne lata oraz łagodne zimy. Przemieszczające się nad Alpami masy powietrza unosząc się do góry ochładzają się i tracą część pary wodnej przez skraplanie. W ten sposób powstają opady orograficzne. Pozbawione wilgoci masy powietrza spływają po drugiej stronie pasm górskich w postaci ciepłych i silnych podmuchów. Wiatr tego typu w Alpach nazywamy fen (z języka niemieckiego föhn). Zmieniające się wraz z wysokością warunki klimatyczne (temperatura powietrza, ciśnienie atmosferyczne, suma opadów) są przyczyną istnienia piętrowości roślinnej w górach, a zróżnicowane warunki po północnej i południowej stronie zboczy odpowiedzialne są za ich odmienny przebieg.

ILUSTRACJA: rysunek z zaznaczonymi piętrami: pogórza, regla dolnego, regla górnego, subalpejskie, alpejskie, subniwalne, niwalne (na podstawie opisu: Charakterystyczną piętrowość roślinną można zaobserwować praktycznie we wszystkich europejskich pasmach górskich. Dla przykładu w Alpach do wysokości 800 m n.p.m. rosną głównie lasy mieszane (dąb, kasztanowiec, sosna); powyżej zaczyna się piętro lasu górskiego - regiel dolny (buk, jodła, dąb, klon); od około 1000 m n.p.m. występuje typowo iglasty regiel górny (świerk, modrzew, sosna, limba); górną granicą lasu jest wysokość mniej więcej 2000 m n.p.m.; wyżej rozciąga się strefa kosodrzewiny i zarośli rododendrowatych; do około 3000 m n.p.m. sięgają hale (łąki wysokogórskie), ponad którymi spotkać można już tylko pojedyncze kępy traw, mchów czy porostów.)

Należy jednak pamiętać, że w wyniku gospodarczej działalności człowieka, pierwotne typy roślinności Europy, zostały w bardzo dużym stopniu przekształcone. Zjawisko to jest najbardziej widoczne na gęsto zaludnionych, nizinnych i wyżynnych terenach w Europie Zachodniej, Środkowej, oraz na południu. Nawet krajobrazy górskie zostały zdegradowane w wyniku dynamicznego rozwoju turystyki. W znacznie mniejszym stopniu zjawisko to wystąpiło na północy i północnym wschodzie kontynentu, gdzie panują niekorzystne warunki dla rozwoju osadnictwa. Dlatego też na obszarze takich państw jak Irlandia i Anglia naturalna roślinność pokrywa poniżej 10% powierzchni, podczas gdy w większości państw skandynawskich, m.in. w Norwegii, Finlandii i Szwecji, a także w północnej Rosji – nawet 90% powierzchni zachowało dawny charakter.