Zależności pomiędzy komponentami środowiska przyrodniczego - strefy klimatyczno-glebowo-roślinne świata
Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki
Tekst wytłuszczony[[Tytuł linku]]
Na powyższym zdjęciu widać, że nawet na niewielkich obszarach zmienia się charakter roślinności. Na pierwszym planie, w centralnej części fotografii niżej położone pozbawione są drzew. Rosną tu różnego rodzaju trawy i rośliny zielne. Są to tereny podmokłe, gdzie wody podziemne zalegają bardzo płytko. Warunki wodne wpływają nie tylko na florę tego obszaru, ale także na rodzaj istniejących gleb. Dzięki dużej ilości substancji organicznych przy silnym nawilgoceniu powstają gleby torfowe – te, którymi najczęściej nawozimy w domach rośliny ozdobne. Wyżej wyniesione, bardziej suche tereny porastają natomiast lasy iglaste. Świadczą one o występowaniu piaszczystego podłoża, na którym powstają gleby charakteryzujace się dość silnym zakwaszeniem (odczyn pH 4-5).
Różnice pomiędzy roślinnością oraz cechami gleb są jeszcze bardziej wyraźne na obszarach o różnych właściwościach klimatu, gdzie ze względu na wielkość opadów czy temperatur powietrza rozwój tych komponentów środowiska przebiega inaczej. Zanim zależności te zostaną przedstawione w skali globalnej, należy najpierw poznać pozostałe komponenty środowiska przyrodniczego.
GLEBA
Gleba to zewnętrzna warstwa litosfery, którą tworzą:
- cząstki mineralne (są to rozdrobnione, zwietrzałe skały),
- substancje organiczne (składają się na nie organizmy żywe oraz rozłożona ściółka leśna; w znacznej mierze decydują o żyzności gleby, a więc o naturalnej zdolności gleby do przekazywania roślinom substancji odżywczych),
- woda (zawiera rozpuszczone związki mineralne i organiczne, tworzy wilgoć glebową),
- powietrze (umożliwia m.in. proces oddychania organizmów żywych porastających glebę).
Gleba jest cienką warstwą (przeciętnie grubości około 1-1,5m), w obrębie której zachodzi przenikanie się wszystkich geosfer tworzących środowisko przyrodnicze kuli ziemskiej. Zarówno z punktu widzenia funkcjonowania przyrody, jak i działalności człowieka spełnia ona ważną rolę. Jej zdolność do przekazywania roślinom substancji odżywczych, określana jako żyzność gleby, wpływa na warunki rozwoju rolnictwa.
CZYNNIKI GLEBOTWÓRCZE
(graf)
Czynnikiem glebotwórczym, który w największym stopniu decyduje o rozmieszczeniu różnego typu gleb świata jest klimat. Prowadzi on do powstania gleb strefowych. Pozostałe gleby – zwane astrefowymi – uzależnione są od rodzaju podłoża, ukształtowania powierzchni (np. gleby górskie), warunków wodnych (gleby bagienne, mady wzdłuż rzek), działalności człowieka.
Gleba formowana jest w wyniku procesów glebotwórczych, które polegają na rozdrobnieniu skały macierzystej i powstaniu zwietrzeliny. W wyniku działalności wody, powietrza oraz organizmów żywych zostaje ona przekształcona w glebę. W efekcie powstają różnorodne poziomy glebowe, które w zależności od panujących warunków i tempa działania czynników glebotwórczych, mają różnorodne właściwości.
ILUSTRACJA – GLEBY ŚWIATA
BIOSFERA, FORMACJE ROŚLINNE ŚWIATA
Warunki klimatyczne, typy gleb, a także inne czynniki – np. stosunki wodne, decydują o różnorodności flory i fauny na świecie. W rezultacie formacje roślinne także ułożone są w strefy. Dlatego też, porównując mapy obrazujące opisywane trzy cechy środowiska przyrodniczego, możesz dostrzec podobieństwo w przebiegu granic pomiędzy odmianami klimatów, rodzajami formacji roślinnych i typami gleb. W ten sposób powstały biomy – rozległe obszary o podobnych warunkach klimatycznych i charakterystycznej szacie roślinnej.
ILUSTRACJA: BIOMY / FORMACJE ROŚLINNE ŚWIATA http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b4/Biomes_map.png
ILUSTRACJA: LASY RÓWNIKOWE http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/View_from_Bukit_Terisek.jpg - zdjęcie - lasy równikowe
W strefie klimatu równikowego, w odmianie wybitnie wilgotnej, istnieją bujne lasy równikowe. Wegetacja roślin trwa tu cały rok, co powoduje, że drzewa są wiecznie zielone. Wśród gleb dominują strefowe żółtoziemy i czerwonoziemy. Bardzo obfite opady powodują zubożenie gleby poprzez wymywanie i mineralizację substancji organicznych.
ILUSTRACJA: SAWANNA http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Tarangire-Natpark800600.jpg&filetimestamp=20080629184640
W klimacie podrównikowym, ze względu na sezonowość opadów w ciągu roku (istnienie pory suchej i deszczowej), w gorących warunkach świat organizmów żywych cierpi na okresowy niedobór wilgoci. Dlatego też nie istnieją tu zwarte formacje leśne. Dominuje sawanna, która jest trawiastą formacją roślinną z pojedynczo rosnącymi drzewami. Gleby – czerwonoziemy i buroziemy, także nie należą do gleb żyznych.
ILUSTRACJA: PUSTYNIA http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Desertmuseum06_1.JPG – pustynia (sukulenty)
ILUSTRACJA: PUSTYNIA http://commons.wikimedia.org/wiki/File:01-2007-PanamintRange.jpg
Strefa zwrotnikowa jest w większości obszarem suchym. Znikome opady ograniczają rozwój gleb i roślinności. Dominują obszary pustynne, w obrębie których występują inicjalne gleby pustyń. Na ich obrzeżach, gdzie opady roczne wynoszą około 300 mm występują półpustynie. Pod ubogą roślinnością przystosowaną do życia w tak niekorzystnych warunkach – w postaci sukulentów (najpopularniejsze wśród nich są kaktusy), suchorośli – występują strefowe gleby szaroziemy. Są one ubogie w składniki odżywcze. W wyniku intensywnego odparowywania wody po rzadkich, krótkotrwałych ulewach często ulegają zasoleniu. Bujnie rosnąca roślinność znajduje się tylko w oazach, które usytuowane są w miejscach płytko położonych zasobów wód podziemnych.
ILUSTRACJA: MAKIA http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Maquis_and_garrigue_in_Corsica1.jpg
W rejonie wybrzeży Morza Śródziemnego, gdzie mamy do czynienia z klimatem podzwrotnikowym morskim, charakterystyczną formacją roślinną były kiedyś wiecznie zielone lasy liściaste – z drzewami oliwnymi, dębami korkowymi, figowcami, oleandrami. Formacje roślinne tego typu, lecz o innym składzie gatunkowym, zachowały się jedynie w południowo-wschodniej Azji. W państwach śródziemnomorskich, na skutek intensywnego użytkowania przez ludzi, zostały one prawie w całości wycięte. Obecnie porośnięte są przez sucholubne zarośla twardolistne zwane makią. Roślinność ta występuje bądź na glebach cynamonowych, które są glebami strefowymi, bądź na glebach typu terra rosa, które znajdują się jedynie na skałach wapiennych.
ILUSTRACJA: LAS LIŚCIASTY http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/76/Birken-Eichenwald%2C_Zwiesel_2.JPG + STEP (zdjęcie własne)
Pod względem klimatycznym, a więc także glebowym i roślinnym, obszar strefy umiarkowanej jest bardzo różnorodny. W klimacie ciepłym morskim dominują lasy liściaste, które rosną głównie na glebach brunatnych. Na terenach objętych wpływem mas powietrza kontynentalnego ciepłego występują stepy. Są to formacje trawiaste, ze względu na skąpe opady zupełnie pozbawione drzew. Posiadają one swoje regionalne nazwy: pampa w Ameryce Północnej, preria w Ameryce Południowej. Regiony otrzymujące większe ilości opadów, gdzie występują tzw. stepy łąkowe pokryte są najżyźniejszymi glebami na świecie – czarnoziemami. W strefie mniejszych rocznych sum opadów znajdują się stepy nisko trawiaste i występują tu gleby kasztanowe.
ILUSTRACJA: TAJGA (zdjęcie własne)
Klimat umiarkowany chłodny w znacznie mniejszym stopniu sprzyja rozwojowi roślinności. Gleby, które znajdują się głównie na podłożu piaszczystym, są mało żyzne. Dominują wśród nich zakwaszone gleby bielicowe. Takie właściwości gleb oraz krótki okres, w którym może odbywać się wegetacja roślin, decydują o tym, że w drzewostanie przeważają różne gatunki drzew iglastych: świerk, sosna, jodła, modrzew. Formacja tego typu zwie się mianem tajgi.
ILUSTRACJA: TUNDRA http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/43/Greenland-sydkap_hg.jpg
Ostatnim typem klimatu, w którym możliwy jest rozwój roślinności, jest klimat subpolarny. Ze względu na przebieg średnich temperatur powietrza, czas wegetacji roślin nie przekracza trzech miesięcy. W związku z tym występują liczne karłowate formy drzew (brzoza, wierzba), oraz wiele odmian mchów i porostów. Tego typu formację nazywamy tundrą. Zmarznięte w czasie surowych zim podłoże odtaje tylko częściowo w ciągu kilku miesięcy dodatnich temperatur. Dlatego też dominujące w tym rejonie ubogie gleby tundrowe są dodatkowo silnie nawilgocone i występuje w nich niedobór tlenu.
ILUSTRACJA: PIĘTROWOŚĆ ROŚLINNA W GÓRACH http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d5/Popradzki_Grzebie%C5%84_a1.jpg
Największą modyfikację dla strefowo ułożonych formacji roślinnych stanowią łańcuchy górskie. Wprawdzie u ich podnóża roślinność odzwierciedla charakter danej strefy, jednak wraz ze wzrostem wysokości, niezależnie od lokalizacji, roślinność staje się do siebie podobna i ułożona jest piętrowo. Wędrując ku szczytom mijamy najpierw obszar lasów iglastych (regli), następnie, powyżej górnej granicy występowania drzew znajdują się skarłowaciałe ich formy (np. kosodrzewina), później piętro łąk wysokogórskich (hal) i turni (dominują nagie skały z nielicznymi mchami i porostami). Charakter gleb górskich jest zróżnicowany i zależy od rodzaju skał, z których zbudowane są góry. Niemniej ze względu na ukształtowanie powierzchni są one mało żyzne, płytkie i kamieniste. Ich grubość zmniejsza się wraz z wysokością.
