Wielkie metropolie Europy

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

Czynniki lokalizacji miast europejskich

Pierwsze miasta w Europie zaczęły powstawać w basenie Morza Śródziemnego, prawdopodobnie już w II tysiącleciu p.n.e. Koncentracja ludności w jednym miejscu związana była z lokalnymi ośrodkami władzy i stała się możliwa dzięki zwiększeniu wydajności rolnictwa i produkcji nadwyżek żywności. Najstarsze miasta otoczone były murami i miały charakter grodów obronnych. Dlatego też lokalizowane były najczęściej w miejscach trudno dostępnych – na wzgórzach (przykładem w Europie są Ateny z 95 metrowej wysokości wzgórzem wapiennym – Akropol), na wyspach położonych na rzekach lub na jeziorach (jak m.in. Paryż), lub też w widłach rzeki, gdzie teren podmokły, zabagniony utrudniał najazd obcych wojsk. Miasta rozrastały się też obok zamków warownych na granicach państw.

Wraz z rozwojem wymiany towarów funkcje obronne zaczęły tracić na znaczeniu. Ponieważ główną rolę zaczęły odgrywać czynniki gospodarcze, miasta powstawały przede wszystkim w miejscach krzyżowania się szlaków handlowych, nad brzegami rzek, przez które brodami przeprawiali się kupcy. Dogodne warunki panowały także przy ujściach spławnych rzek do morza oraz w strefach przygranicznych, w których prowadzono ożywioną wymianę handlową. Czynnik ten spełniał najważniejszą rolę aż do XVIII wieku i zadecydował powstaniu gęstej sieci miast w obrębie nizin zachodniej i środkowej części kontynentu. Ośrodki rozwoju handlu pełniły ważną rolę komunikacyjną. Stanowiły one miejsca przeładunku towarów. Władze miejskie dbając o zabezpieczenie dóbr kupców w zamian pobierały opłaty za wykonane usługi.

Od XVIII wieku najważniejszym czynnikiem miastotwórczym stał się przemysł. Początkowo miasta powstawały w miejscach wydobycia i przetwórstwa surowca – węgla kamiennego, rud metali. Przykładem są takie ośrodki jak: Liverpool, Manchester w Anglii, czy zlokalizowane w zachodnich Niemczech, w rejonie Zagłębia Ruhry: Essen, Oberhausen, Duisburg (największy śródlądowy port Europy), Gelsenkirchen, Bochum, Dortmund. Tworzyły one na początku XX wieku jeden z największych okręgów przemysłowych. W okresie tym nastąpiła przebudowa istniejących już miast, których infrastruktura musiała odpowiadać nowym realiom. Pojawienie się kolei spowodowało szybsze przemieszczanie się i transport większej ilości towaru. Dziś podobną rolę, spełnia transport lotniczy, który jest magnesem powstawania nowych inwestycji oraz infrastruktury mieszkaniowej.

Struktura przestrzenna miast europejskich

Większość miast europejskich rozwinęła się w podobny sposób, stąd też ich wygląd zewnętrzny jest podobny niezależnie od regionu. Najczęściej w centrum znajduje się „starówka”, czyli najstarsza, historyczna część miasta.. Czasem w historycznym centrum znajduje się ratusz, niekiedy najstarsza część obwarowana jest murami. Rzadko się zdarza by zabudowa tych terenów pozostała niezmieniona od czasów średniowiecza. Budynki niszczone były np. przez pożary, lub przebudowywane w różnych okresach według ówcześnie panującego stylu architektonicznego. Na zewnątrz od tego centrum znajdują się dzielnice, które rozbudowywały się w okresie szybkiego rozwoju – dzielnice śródmiejskie. Poza tym kręgiem znajduje się ostatni pas – dzielnice mieszkaniowe i obszary przemysłowe (w okresie rozwoju lokalizowane były poza obszarem miasta, w wyniku procesów rozszerzania się obszarów miejskich zostały „wchłonięte” i stały się częścią krajobrazu miejskiego).

Miasta śródziemnomorskie mają dłuższą historię od miast Europy Środkowej i Zachodniej. Wyraźne są tutaj ślady kultury helleńskiej lub rzymskiej. Mają charakterystyczny układ przestrzenny, z ciasnymi, wąskimi uliczkami, dużą liczbą kościołów w różnych stylach, pałaców, siedzib bogatych mieszczan. Prawie całe wybrzeże Morza Śródziemnego ma urozmaiconą rzeźbę, stąd też ulice i chodniki „pną się” po zboczach wzniesień.

Na południu Półwyspu Iberyjskiego, który przez kilka stuleci znajdował się pod panowaniem muzułman, a także w Turcji możemy spotkać miasta o typowym orientalnym charakterze. Podobnie jak w całej południowej Europie ulice są wąskie, ale domy często nie posiadają okien „na zewnątrz” co związane jest z ochranianiem życia rodzinnego przed wścibskim wzrokiem sąsiadów. W ich centrum znajduje się meczet, a miasto podzielone jest na dzielnice mieszkalne, obszary handlowe (bazary, sklepy, zakłady rzemieślnicze).

Ciekawostką są „miasta socjalistyczne”. Zbudowane od podstaw na niezamieszkanym wcześniej obszarze, najczęściej w miejscach gdzie później intensywnie rozwijał się przemysł. Brakuje w nich historycznych elementów, dominują budynki wielorodzinne (bloki mieszkalne) a obszary przemysłowe znajdują się w granicach samego miasta, nierzadko w samym centrum.

ILUSTRACJA: ZDJĘCIA - STARÓWKA miasto śródziemnomorskie (np. Dubrownik), miasta z wpływami islamu (np. Grenada), miasta socjalistycznego (np. Pietrozawodsk)

Przebieg procesów urbanizacyjnych

Postęp cywilizacyjny, który nastąpił w oparciu o rozwój przemysłu doprowadził do przekształceń sieci osadniczej. Główną rolę w jej strukturze przestały odgrywać przysiółki, wsie, niewielkie miasta. Na skutek migracji, czyli przemieszczania się ludności, do miejsc koncentracji przemysłu, na skutek rozwoju środków transportu, nastąpił dynamiczny rozwój miast. Polegał on z jednej strony na rozroście istniejących, z drugiej na powstawaniu nowych ośrodków. Tego typu proces określany jest mianem urbanizacji. Urbanizacja ma wymiar demograficzny (wzrost liczby mieszkańców miast), przestrzenny (zmiana zajmowanego obszaru), ekonomiczny (zrost znaczenia zatrudnienia w sektorach pozarolniczych) i społeczny („miejski styl życia” mieszkańców). Jednak najczęstszym sposobem pomiaru poziomu zurbanizowania danego obszaru jest kryterium demograficzne, wyrażane jako odsetek ludności miejskiej w ogólnej liczbie mieszkańców. Wskaźnik ten uważany jest za jeden z mierników poziomu rozwoju gospodarczego.
Rozwój miast to proces, który można podzielić na cztery fazy. Najwcześniejszą jest wstępna urbanizacja, podczas której, w wyniku powolnego napływu ludności, dochodzi do wzrostu liczby mieszkańców do centralnej części miasta. Wzrost znaczenia tego typu ośrodka jako miejsca intensywnej wymiany handlowej, rozwój przemysłu i sektora usług, powoduje, że staje się on atrakcyjnym rynkiem dla ludności wiejskiej. Efektem jest intensywna migracja w wyniku której niewielka powierzchnia centrum staje się bardzo gęsto zaludniona i nowo przybywający zasiedlają tereny położone wokół. Jest to faza druga, która nosi on nazwę suburbanizacji. W efekcie następuje niekontrolowany rozwój dzielnic położonych na pobliżu centrum miasta. W państwach Europy Zachodniej etap ten rozpoczął się już w drugiej połowie XVIII wieku, we wschodniej części kontynentu dopiero po II wojnie światowej. Na skutek rozwoju infrastruktury komunikacyjnej, transportu publicznego i indywidualnego umożliwiającego przemieszczanie się w krótkim czasie na znaczne odległości, mieszkańcy, w szczególności Ci bardziej zamożni, decydują się na opuszczenie przeludnionego centrum i przeniesienie się na obszary podmiejskie. Fazę tę określa się mianem dezurbanizacji. W konsekwencji następuje rozwój przestrzenny obszaru zurbanizowanego. Z dala od centrum powstają nowe osiedla miejskie i zakłady przemysłowe. Jednak liczba mieszkańców miasta maleje. Oprócz niskiego komfortu życia odpływ ludności związany jest z wysokimi kosztami użytkowania lokalów (im bliżej centrum tym wyższe ceny) i poszukiwaniem mniej zanieczyszczonego środowiska. Tego typu procesy mają miejsce w większości państw europejskich. Końcową fazą przemian urbanizacyjnych jest reurbanizacja. Wówczas ludność miejska przemieszcza się na tereny typowo rolnicze, z dala od istniejących ośrodków. Dobra łączność (między innymi związana z rozwojem internetu) umożliwia komunikację w miejscem pracy. Na obszarach tych dochodzi do urbanizacji w sensie społecznym. Upowszechnia się miejski styl życia – praca wykonywana w zawodach pozarolniczych, w stałych godzinach, wyjazdy na urlop. Zmienia się zabudowa takich osiedli. Przestają dominować wzorce tradycyjne (styl budowy, rodzaj wykorzystywanego materiału, układ przestrzenny gospodarstwa) na rzecz „nowych, miejskich” domów i gospodarstw. W tym samym czasie wyludnione centra miast przechodzą gruntowną przebudowę. Proces ten nazywany jest rewitalizacją. W miejscach zakładów przemysłowych, pojawiają się obiekty, usługowe oraz nowe budownictwo mieszkaniowe. Widoczny jest ponowny napływ ludności, w szczególności ludzi młodych i w wieku emerytalnym.

ILUSTRACJA: FAZY URBANIZACJI (GRAF)

W wyniku procesów urbanizacyjnych tworzą się z pojedynczych, oddalonych od siebie ośrodków, powstają zespoły miejskie. Określa się je mianem aglomeracji. W zależności od wielkości miast wchodzących w skład zespołu, pełnionych przez nie funkcji, wyróżniane są dwa podstawowe typy aglomeracji:

• aglomeracja monocentryczna – występuje jeden dominujący ośrodek, pełniący rolę centrum, zarówno pod względem wielkości, jak i funkcji. Wokół niego występuje sieć mniejszych osiedli – tzw. miast satelickich. Tego typu układ charakterystyczny jest dla większości stolic państw Europy, między innymi Paryża, Rzymu, Madrytu, Berlina, Moskwy.
  
• aglomeracja policentryczna (konurbacja) – to sieć miast o podobnej wielkości i funkcjach, w którym żadne nie spełnia dominującej roli. Układ ten występuje najczęściej na obszarze okręgów przemysłowych, gdzie poszczególne miasta powstały w miejscach eksploatacji surowców mineralnych, np. obszar Zagłębia Ruhry
  

Efektem dezurbanizacji może być połączenie obszarów podmiejskich wielu aglomeracji i powstanie jednego wielkiego obszaru zurbanizowanego, noszącego nazwę megalopolis. Tego rodzaju osadnictwo charakterystyczne jest dla Stanów Zjednoczonych – wschodniego i zachodniego wybrzeża, terenów Wielkich Jezior na granicy z Kanadą, a także dla miast Japonii. W Europie tak duże obszary o charakterze miejskim występują w Wielkiej Brytanii (od Londynu po Liverpool), oraz w krajach Beneluxu, w którego skład wchodzą m.in. Bruksela, Haga, Rotterdam, Amsterdam.

ILUSTRACJA: SCHEMATY AGLOMERACJI MIEJSKICH

Proces urbanizacji Europy rozpoczął się stosunkowo wcześnie. Nie wszędzie przebiegał jednak w jednakowym tempie. Rolnictwo jako sektor gospodarki tworzący znaczną część dochodu narodowego, odgrywa swą rolę w krajach słabiej rozwiniętych. Konsekwencją jest niższy wskaźnik urbanizacji. Dlatego też państwa wschodniej Europy, państwa położone na Półwyspie Bałkańskim cechuje zazwyczaj mniejszy udział ludności miejskiej niż wysoko rozwinięte kraje Europy Zachodniej.

ILUSTRACJA: MAPA EUROPY – ZRÓŻNICOWANIE POZIOMU URBANIZACJI

Zmiany w świecie współczesnym doprowadziły do rozprzestrzeniania się strefy zurbanizowanej. W sytuacji tej na skutek migracji ludności z miast na peryferie, osiedla wiejskie tracą swój pierwotny charakter. Mieszkańcy wsi coraz częściej wykonują zawody pozarolnicze i prowadzą „miejski styl życia”. Strefy zewnętrzne miast, gdzie dominuje zabudowa jednorodzinna, oraz położone w pobliżu wsie, stają się do siebie podobne. Te dwa rodzaje osiedli nie różni jak kiedyś styl budownictwa lub materiał budowlany. Przy zaniku ostrych granic w krajobrazie pomiędzy miastami i wsiami, coraz częściej tereny położone w dużych aglomeracji miejskich wyróżniane są jako obszary metropolitarne, w przeciwieństwie do tych położonych poza, mających ciągle głównie charakter rolniczy. Obszary metropolitarne to tereny stosunkowo gęsto zaludnione, które położone są wokół rdzenia miejskiego – metropolii. Ze względu potencjał ludnościowy i naukowy, instytucje gospodarcze i finansowe, które lokują tu swój kapitał, mają dominują rolę w regionie (w kraju, bądź na kontynencie). Charakterystyczną ich cechą jest wysoki poziom rozwoju różnorodnych usług. Elementy te, w połączeniu z dobrym skomunikowaniem z innymi krajami powodują, że są one włączone w międzynarodową współpracę. Wewnątrz obszaru metropolitarnego wszystkie ośrodki są ze sobą dobrze skomunikowane i powiązane pod względem ekonomicznym.

Rola układów metropolitarnych Europy w gospodarce światowej – przykład Londynu

Położony nad Tamizą Londyn jest centralnym ośrodkiem wielkiego obszaru metropolitarnego Anglii, którego powierzchnia wynosi ponad 1600km². W granicach administracyjnych miasta mieszkało w 2006 roku ponad 8 milionów obywateli, podczas gdy w całej aglomeracji - około 20 milionów. W Londynie znajdują się centrale wielkich koncernów przemysłowych – Shell, British Petroleum. W mieście duże znaczenie mają przedsiębiorstwa zajmujące się wytwarzaniem nowoczesnych technologii (high-tech), jak Epson, IBM, Apple. Na peryferiach zlokalizowane zostały zakłady przemysłu lotniczego i motoryzacyjnego (Ford, Rolls-Roys), bliżej centrum dominują zakłady odzieżowe i spożywcze (m. in. Cadbury), przemysł papierniczy i poligraficzny.

Miasto stanowi także jedno z najważniejszych światowych centrów finansowych świata. Jego historyczne centum miasta - City - już w XIX wieku, na skutek wzrostu wymiany towarowej, stało się miejscem koncentracji usług bankowych.Obecnie dzielnicę tę zamieszkuje ponad 7 tysięcy osób, ale w bankach i instytucjach liczba pracowników sięga 500 tysięcy, a liczba klientów codziennie odwiedzających dzielnicę jest szacowana na około 2 miliony osób. W jej obrębie obowiązuje odrębny od brytyjskiego system podatkowy. Na obszarze City znajdują się: Bank Anglii, Londyńska Giełda Walutowa, Międzynarodowa Giełda Ropy, siedziba Europejskiego Banku Rozbudowy i Rozwoju. Jedną z najważniejszych instytucji finansowych jest Londyńska Giełda Papierów Wartościowych (London Stock Exchange) – trzecia co do wielkości,po nowojorskiej i tokijskiej, giełda świata. Jako jedna z największych, stanowi wyznacznik stanu gospodarki globanej. Ponadto w całym Londynie swoje siedziby mają prawie wszystkie pozostałe brytyjskie banki, a filie posiada tu blisko 100 zagranicznych tego typu placówek. Znajdują się tu liczne domy maklerskie, firmy doradcze i ubezpieczeniowe, Ponadto w Londynie znajdują się siedziby gazet o zasięgu międzynarodowym - The Times, The Guardian, The Observer, domy wydawnicze oraz drukarnie banknotów i czeków używanych przez ponad połowę mieszkańców świata.

Londyn jest także ważnym węzłem komunikacji lotniczej w kraju i w Europie. Znajduje się tu szereg lotnisk, spośród których największe - Heathrow dominuje pod względem liczby obsługiwanych pasażerów i wielkości przewożonych ładunków na całym kontynencie. Nie zmniejszyła się rola portu morskiego i śródlądowego. Wpływające statki są rozładowywane a towar jest rozwożony barkami do odbiorców docierając 225km wgłąb wyspy.

Miasto jest areną wielkulturowości. Występują tu różne nacje, które chodzą z różnych regionów świata. Barwne dzielnice migranów, wśród których dominują mieszkańcy byłych państw koonialnych - Hindusi, Pakistańczycy, a także ludność przybyła z rejonu Karaibów, północnej Afryki, środkowej i wschodniej Europy oraz z Dalekiego Wschodu, są w znacznej mierze wizytówka Londynu. Stolica Wielkiej Brytanii pełni poza tym rolę centrum kulturalnego. British Museum to największy kompleks muzealny na świecie. Zgromadzono w nim między innymi ogromne zbiory sztuki starożytnej. Ponadto londyńskie galerie i muzea słyną ze zbiorów sztuki Dalekiego Wschodu - głównie z Indii. Warte zobaczenia są też ekponaty prezentowane w National Gallery (malarstwo), Tate Gallery(sztuka współczesna), Muzeum Madame Tussauds (figury woskowe). Część z nich, jako efekt rewitalizacji, polegającej na ożywieniu zniszczonych, mało atrakcyjnych terenów przemysłowych centranych części miasta, świadczy o zaawansowanej dezurbanizacji stolicy. Pełne zabytków i zbiorów miasto jest magnesem dla turystów, których liczba w 2007 roku osiągnęła 16 milionów.

Historia Londynu rozpoczyna się w I wieku naszej ery, kiedy to na brzegach Tamizy Rzymianie ulokowali gród obronny – Londinium. Znajdowały się tam magazyny, nabrzeża, budynki mieszkalne. Całość otoczona była murami obronnymi. Dodatkową ochronę stanowiły zabagnione brzegi rzeki, której poziom podnosił się, a wody zalewały wybrzeża. Osada pełniła funkcję lokalnego ośrodka handlowego z cesarstwem, a rozszerzając swoje granice została jednym z najbogatszych miast imperium rzymskiego. Wkrótce miasto stało się obiektem ataku plemion anglosaskich, którzy zniszczyli dotychczasową zabudowę i założyli własne osiedle. W 1042 roku Londyn ustanowiono stolicą Anglii i nastąpił szybki jego rozwój. Kilkadziesiąt lat później pojawiły się pierwsze budowle kamienne – Tower of London i most na Tamizie. Miasto zaczęło pełnić funkcję centrum handlowego i gospodarczego państwa, a rozbudowa miasta następowała wzdłuż szlaków komunikacyjnych. Znajdował się główny port handlowy państwa, który przynosił ogromne zyski.

Po trwającym pięć dni pożarze w połowie XVII wieku miasto prawie całkowicie spłonęło. Jako, że w późniejszym okresie Londyn odbudowano na starych fundamentach, już kilkadziesiąt lat później konieczne było wyburzenie średniowiecznych murów obronnych. Był to efekt potrzeby dostosowania infrastruktury do rozwijającego się dynamicznie przemysłu, który spowodował blisko siedmiokrotny wzrost liczby mieszkańców. Do drugiej wojny światowej miasto zostało skanalizowane, wybudowano pierwsze linie podziemnej kolei, zlikwidowano dzielnice mieszkalne dla najbiedniejszych, i rozbudowano infrastrukturę drogową.
W okresie II wojny światowej miasto zostało ponownie w znacznej części zniszczone, jednak odbudowa nie wpłynęła zasadniczo na wygląd zewnętrzny. Nie została wprowadzona zabudowa wielokondygnacyjna (wieżowce), które zmieniłyby charakter centrum. Zadbano o wyeliminowanie dzielnic nędzy z przedmieść Londynu i utworzenie pasa zieleni otaczającego miasto. W odległości kilkudziesięciu kilometrów zaplanowano budowę ekologicznych miast tzw. miast ogrodów. Największym problemem było oczyszczenie wód Tamizy i likwidacja smogu (zaleganie gęstej warstwy pyłów, gazów i dymów wraz z utrzymującą się mgłą, co przy braku ruchu powietrza doprowadza do powstania oparów szkodliwych dla zdrowia), który występuje w Londynie od listopada do stycznia.