Uwarunkowania rozwoju gospodarczego w Europie Północnej
Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki
Kraje Skandynawskie to grupa państw położona w północnej części Europy, dlatego też określane są inaczej mianem Norden (Kraje Północy, Kraje Nordyckie). Oprócz Norwegii, Szwecji i Finlandii - państw położonych na Półwyspie Skandynawskim, zalicza się do nich także Danię i Islandię. Kraje te związane są z nimi wspólną przeszłością historyczną. Pod koniec XIV wieku Dania, Szwecja i Norwegia znalazły się pod panowaniem jednego władcy. Mimo, że wspólnota ta przetrwała krótko, to zaważyła na przyszłych losach. Z tego powodu wszystkie państwa mają we fladze krzyż skandynawski. W obrębie regionu znajdują się też terytoria autonomiczne: Wyspy Alandzkie, Wyspy Owcze i Grenlandia.
ILUSTRACJA Flagi Norwegii, Szwecji, Finlandii, Danii i Islandii
Pomimo, że warunki środowiska przyrodniczego przeważnie nie sprzyjają rozwojowi gospodarczemu, kraje regionu zaliczane są do najlepiej rozwiniętych na świecie. Produkcja urządzeń wysoko zaawansowanych technologicznie pozwala na współpracę gospodarczą sąsiadów w wielu dziedzinach. Państwa te w 1952 roku utworzyły organizację – Radę Nordycką.
ILUSTRACJA Tabela z informacjami nt. ludności, powierzchni, stolic i języków państw skandynawskich,
ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE A DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA
Północna część Europy, w skład której wchodzą Półwysep Skandynawski, Półwysep Kolski i Międzymorze Fińsko-Karelskie nosi nazwę Fennoskandia. Najbardziej skrajnym punktem Półwyspu Skandynawskiego i stałego lądu Europy jest Przylądek Północny (współrzędne wg ostatnich pomiarów satelitarnych). Wzdłuż zachodnich i północnych wybrzeży półwyspu ciągną się Góry Skandynawskie, które powstały ponad 350 milionów lat temu. Ich wypiętrzaniu towarzyszyły silne zjawiska wulkaniczne. W starych skałach znajdują się liczne surowce mineralne: rudy żelaza, rudy miedzi i rudy cynku.
ILUSTRACJA Mapa Fennoskandii z zaznaczonymi miejscami występowania ww. surowców
W Górach Skandynawskich ponad milion lat temu zaczął gromadzić się śnieg, który dał początek lądolodowi skandynawskiemu. Jego masa przykryła cały półwysep i nasunęła się na środkową Europę przykrywając także Polskę. Lądolód niszczył powierzchnię Gór Skandynawskich, zdzierał materiał skalny powodując obniżanie się najwyższych wzniesień, a to doprowadziło do powstania rozległych płaskich grzbietów zwanych fieldami. Masy lodu zsuwały się dolinami rzecznymi poszerzając je i modelując. Tak powstały doliny U-kształtne (żłoby) o stromych ścianach i nierównym dnie. Po wytopieniu lądolodu poziom oceanu podniósł się i część dolin została zatopiona tworząc głębokie i długie zatoki morskie zwane fiordami.
ILUSTRACJA Zdjęcie fiordu (np. to http://www.flickr.com/photos/12587661@N06/2302376113/)
Na środkowym Bałtyku, u wybrzeży Finlandii, możemy obserwować liczne wysepki. Są one wierzchołkami wzniesień, które wynurzone ponad poziom wody, urozmaicają linię brzegową. Są to szkiery, a wybrzeże usiane tymi wysepkami to wybrzeże szkierowe. Jego powstanie też jest związane z działalnością lądolodu skandynawskiego.
ILUSTRACJA Zdjęcie wybrzeża szkierowego (np. to http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Sch%C3%A4renTurku.jpg&filetimestamp=20070202062529)
W całej południowej części Fennoskandii można spotkać formy polodowcowe – wzgórza moren czołowych, kemy, ozy, stożki sandrowe, liczne jeziora morenowe i rynnowe. Podmokłe podłoże, urozmaicona rzeźba terenu, ogromne powierzchnie porośnięte lasem powodują, że obszar ten jest słabo zaludniony.
Po ustąpieniu lądolodu Fennoskandia zaczęła się podnosić, w efekcie ruch ten powoduje zmiany przebiegu linii brzegowej wzdłuż całego Morza Bałtyckiego. Północna część uniosła się o ponad 500 metrów, natomiast południowa „zapada się”.
Pomimo, że epoka lodowcowa już się skończyła, w północnej części półwyspu, w najwyższych partiach Gór Skandynawskich do dzisiaj można obserwować lodowce fieldowe. Ich łączna powierzchnia wynosi około 5000km2. Niektóre z nich dają początek krótkim, ale szybko płynącym rzekom. Siła tych wód wykorzystywana jest do produkcji czystej energii w elektrowniach wodnych w Norwegii, Szwecji, Finlandii.
Inaczej wygląda przeszłość geologiczna Islandii. Ponad 25 milionów lat temu z dna Oceanu Atlantyckiego zaczął wyrastać grzbiet, którego część wynurzyła się i dała początek wyspie. Zjawisko rozszerzania się dna oceanicznego występuje do dnia dzisiejszego, wyspa powiększa się a towarzyszą temu wybuchy wulkanów. Wody podziemne ogrzewane przez ciepło wnętrza Ziemi pod wpływem ciśnienia wypychane są ku górze. Takie „strzelające” regularnie źródła gorących wód nazywane są gejzerami. Tuż obok wylewającej się magmy i gejzerów występują liczne lodowce, dlatego Islandia często nazywana jest Wyspą Lodu i Ognia.
ILUSTRACJAZdjęcie wybuchającego gejzeru (np. to http://www.flickr.com/photos/ralphunden/2728431960/)
zdjęcie Hekli (np. to http://www.flickr.com/photos/ralfpeek/2789966821/)
Dania i prawie cała Skandynawia znajdują się w strefie klimatu umiarkowanego (na południu ciepłego, na północy chłodnego), tylko północne krańce półwyspu i część Islandii znajdują się w strefie okołobiegunowej. Na klimat Półwyspu Skandynawskiego ma wpływ szerokość geograficzna, występowanie gór i przepływający wzdłuż wybrzeży ciepły Prąd Norweski. To wpływ prądu morskiego łagodzi długie zimy i powoduje wzrost opadów na zachodnim wybrzeżu, i umożliwia funkcjonowanie portów morskich w strefie, w której występuje zjawisko dnia i nocy polarnej, a wiec za kołem podbiegunowym. Północne krańce Skandynawii pozbawione są promieni słonecznych przez 54 doby w ciągu roku. Ciekawym zjawiskiem jest występowanie tzw. białych nocy, polegającym na tym, że Słońce znajduje się pod linią horyzontu ale rozproszone promienie słoneczne docierają do miejsca, w którym się znajdujemy. W efekcie zmierzch i świt tak się wydłużają, że nie występuje właściwa noc. Niska temperatura i ograniczony dopływ światła powoduje, że na obszarze dominującym rodzajem działalności rolniczej jest hodowla reniferów i połów ryb. We wszystkich państwach skandynawskich, z wyjątkiem Danii, gospodarcze wykorzystanie ziem jest niewielkie. Świadczy o tym niski odsetek gruntów ornych w ogólnej powierzchni państw. Duże powierzchnie zajmują też kompleksy leśne, wśród których dominują drzewa iglaste. Na bazie znacznych zasobów drewna rozwinął się przemysł drzewno-papierniczy, dzięki czemu w większości państw regionu nastąpił w przeszłości dynamiczny rozwój gospodarczy. Przykładem jest IKEA - międzynarodowa firma specjalizująca się w produkcji mebli i materiałów ozdobnych.
ILUSTRACJA: Tabela porównująca dane nt. wykorzystania ziem (powierzchnia użytków rolnych, lasów itp)
Mieszkańcy państw skandynawskich posługują się językami z rodziny indoeuropejskiej – do grupy germańskiej należą szwedzki, islandzki, duński i norweski, oraz z rodziny ugrofińskiej – język fiński. Pierwotną ludność Skandynawii stanowili Lapończycy (którzy nazywają siebie Saamowie). Zostali oni wyparci na północne krańce Fennoskandii i dziś zamieszkują obszar zwany Laponią. Obecnie trudnią się myślistwem, rybołówstwem i hodowlą reniferów. Trudno określić ilu Saamaów zamieszkuje tereny Skandynawii, ponieważ część została zasymilowana i przyjęła europejski, osiadły tryb życia.
ILUSTRACJA Zdjęcie Lapończyka (np. to http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9c/Costumes_Saami.jpg)
OD GOSPODARKI TRADYCYJNEJ PO PRZEMYSŁ HI-TECH. Rola sektora usług w gospodarce Państw Skandynawskich na przykładzie Finlandii
Finlandia zaliczana jest do grupy najlepiej rozwiniętych państw świata. Pomimo niesprzyjającego klimatu, mało żyznych gleb, braku znaczących surowców mineralnych, które stanowiłyby podstawę rozwoju przemysłu, osiągnęła wysoki poziom rozwoju gospodarczego. Obecnie Finlandia zajmuje 12 miejsce na świecie pod względem wielkości Produktu Krajowego Brutto(PKB) na mieszkańca. Środki finansowe pozyskiwane są w znacznej mierze z wysokich 45% podatków. Z nich finansowane są: służba zdrowia, badania naukowe, edukacja, w tym także wyższe uczelnie. Nauka w szkołach i podręczniki są bezpłatne.
Finlandię (oficjalnie Republika Finlandii Suomen Tasavalta) często nazywa się Krajem Bagien (Suomi) lub Krainą Tysiąca Jezior. Jeziora są najbardziej charakterystyczną cechą, ich łączna powierzchnia zajmuje prawie 10% powierzchni kraju. Największymi z nich są Saimaa (1,7 tys km2), Päijänne, Inari; jeziora są połączone ze sobą siecią rzek i kanałów. Najdłuższą rzeką Finlandii jest Kemii o długości 550km. Rzeki stanowią główną sieć komunikacyjną w półroczu letnim. W półroczu zimowym łączność odbywa się nielicznymi drogami kołowymi i kolejami, których budowa jest utrudniona przez liczne bagna i torfowiska (blisko 30% powierzchni państwa). Transport ludzi i towarów odbywa się również drogą morską - wzdłuż wybrzeża, oraz drogą powietrzną. Helsinki mają połączenie lotnicze ze wszystkimi większymi miastami kraju. Finlandia ma najrzadszą sieć transportową spośród krajów europejskich.
ILUSTRACJA Mapa fizycznogeograficzna Finlandii: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Fintopo_en.jpg, http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Finland_1996_CIA_map.jpg
Na licznych rzekach wybudowano hydroelektrownie, na najdłuższej Kemi znajduje się ich aż piętnaście. Z tego źródła pochodzi około 90% potrzebnej energii elektrycznej. Pozostała część uzyskiwana jest ze spalania drewna lub z importowanych surowców, gdyż Finlandia nie posiada własnych złóż węgla kamiennego, ropy naftowej i gazu ziemnego.
Na gospodarkę Finlandii decydujący wpływ mają warunki naturalne. Położenie w strefie klimatu umiarkowanego powoduje, że na południu kraju uprawia się bardziej wymagające rośliny pszenicę, buraki cukrowe, rzepak oraz owoce i warzywa, w miarę przemieszczania się ku północy dominują żyto, jęczmień i owies. Uprawy te spotykane nawet poza kołem podbiegunowym północnym. Użytki rolne zajmują zaledwie 7,9% powierzchni kraju. Uprawie roślin towarzyszy chów trzody chlewnej, bydła i reniferów. Na bazie wytwarzanych surowców roślinnych i zwierzęcych opiera się przemysł spożywczy. Produkuje się masło, sery, mleko skondensowane i w proszku, wyroby cukiernicze, alkohol. Poławia się ryby (morskie i słodkowodne), które są przetwarzane w lokalnych wędzarniach i w zakładach przemysłowych. Produkty pochodzenia roślinnego i przetwory spożywcze tworzą łącznie około 5% wartości eksportu Finlandii.
ILUSTRACJA Diagram przedstawiający udział poszczególnych sektorów w tworzeniu PKB
Przez wiele lat najważniejszą dziedziną gospodarki było przetwórstwo drewna. Lasy, w większości iglaste, zajmują ponad 60-70% powierzchni kraju. Wyrąb drzew dał podstawę do rozwoju przemysłu drzewnego i celulozowego-papierniczego. Obok tartaków znajdują się fabryki mebli, zakłady produkujące stolarkę dla potrzeb budownictwa (w tym półfabrykaty gotowych do złożenia tzw. domków fińskich znanych także w Polsce). Zakłady zostały zlokalizowane w pobliżu rzek lub na wybrzeżu co ułatwia transport surowca i gotowych produktów. Drewno, artykuły z drewna jak na przykład meble, prefabrykaty budynków i zabawki w 2007 roku stanowiły 6,1% eksportu tego kraju.
Podstawą przemysłu przetwórczego są własne zasoby surowców mineralnych. W Finlandii znajdują się złoża rud metali kolorowych – miedzi, cynku. Wydobywa się także rudy żelaza, nikiel, ołów, siarkę, kobalt, wanad, wolfram, tytan, uran oraz złoto. Największą rolę pełnią złoża rud miedzi, z których po obróbce produkowane są kable i przewody elektryczne. Ważną rolę odgrywa przemysł hutniczy (żelaza i miedzi), skórzany, chemiczny, gumowy, maszynowy (produkcja maszyn papierniczych) i środków transportu.
Dzisiaj jedną z najbardziej rozpoznawalnych firm jest NOKIA. Jej nazwa pochodzi od miasta, w którym zlokalizowano zakłady produkcyjne (obecnie dzielnica miasta Tampere). Początki działalności sięgają XIX wieku kiedy powstały zakłady przetwarzające drewno, gumę, produkty chemiczne a w miarę rozwoju przemysłu kable z miedzi wydobywanej w kraju. Właściwa historia NOKII rozpoczyna się w latach 60. z połączenia dawnej fabryki papieru z zakładami gumowymi i fabryką kabli. Wtedy istniał już dział elektroniczny produkujący urządzenia telekomunikacyjne. W latach 80. utworzono w Skandynawii pierwszą sieć telefonii komórkowej, a firma rozpoczęła produkcję telefonów. Dzisiaj co trzeci telefon wyprodukowany jest z logo tej firmy. Łączna wartość eksportowanego sprzętu telekomunikacyjnego tworzy ponad 20% eksportu Finlandii. Najchętniej kupowany jest on w Europie i w Azji. Zakłady produkcyjne zlokalizowane są w na całym świecie (w tym także na Węgrzech, Rumunii, Wielkiej Brytanii oraz w Brazylii, Korei Południowej, Indiach i Chinach).
logo Nokii (np. to http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Nokia_wordmark.svg&filetimestamp=20070706110804)
