Regiony Europy na tle podziałów politycznych

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

ZMIANY NA MAPIE POLITYCZNEJ EUROPY W OSTATNIM TRZYDZIESTOLECIU

Europa, po II wojnie światowej, była miejscem rywalizacji dwóch wielkich bloków: kapitalistycznego – związanego z państwami Europy Zachodniej i socjalistycznego – państw będących w strefie wpływów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Obydwa bloki tworzyły też odrębne organizacje wojskowe. W przypadku państw Zachodu było NATO, które jest obecnie największą tego typu organizacją na świecie. Dla państw Bloku Wschodniego był nieistniejący od lat 90. Układ Warszawski. Pomiędzy nimi istniała silna rywalizacja na tle gospodarczym, politycznym (w tym posiadania swoich wpływów w różnych regionach świata), czy wojskowym (przejawiającej się w wyścigu zbrojeń). Podział Europy w latach 1945-1989 przebiegał wzdłuż tzw. Żelaznej Kurtyny.

ILUSTRACJA: ŻELAZNA KURTYNA http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Iron_Curtain_map.svg

Po przemianach zapoczątkowanych w Polsce przez ruch związkowy Solidarność – organizacji, która stała się symbolem przemian demokratycznych w Europie Środkowo-Wschodniej, po upadku w 1989 roku Muru Berlińskiego, który dzielił Berlin na dwie strefy wpływów – sowiecką i aliancką i był symbolem rozbicia dzisiejszych Niemiec na Republikę Federalna Niemiec (RFN) i Niemiecką Republikę Demokratyczną (NRD) nastąpił upadek Związku Radzieckiego. Przemiany polityczne w Europie stały się bardzo dynamiczne. Doszło do podziału istniejących wcześniej krajów. W efekcie liczba państw leżących w Europie w całości lub częściowo przez ostatnie 30 lat zwiększyła się 33 do 47.

ILUSTRACJE: PODZIAŁ POLITYCZNY EUROPY W 1989 I W 2009

W Europie istnieją też obszary, posiadające własne władze i w pełni kontrolujące zajmowane terytorium, jednak nie uznane na arenie międzynarodowej. Tego typu terytoriami są: Kosowo, które ogłosiło niepodległość w 2008 roku jednak, choć uznane przez wiele państw na świecie, w tym Polskę, jest ciągle formalnie częścią Serbii, i Naddniestrze – traktowane jako część Mołdawii – jego władze ogłosiły samodzielność już w 1990 roku.
Oprócz 47 państw na mapie politycznej Europy znajdują się jeszcze obszary mające status terytoriów zależnych (odrębnych terytoriów, które nie są do końca niepodległe i są w pewnym stopniu zależne od jakiegoś państwa) lub autonomicznych (obszary które są częścią państwa, lecz posiadają pewny stopień niezależności od władzy centralnej)

NAJWAŻNIEJSZE ORGANIZACJE WSPÓLNOTOWE

Z wyjątkiem procesu zjednoczenia Niemiec, wszystkie przytoczone powyżej przemiany polityczne były przykładami dezintegracji państw. Niemniej w Europie zachodzą silne procesy integracji na poziomie zarówno ekonomicznym, gospodarczym, politycznym, a także kulturowym. Organizacją, która charakteryzuje się najszerszym stopniem integracji jest Unia Europejska. Jej obszar w ostatnim dwudziestoleciu znacznie się powiększył. Obecnie liczy ona 27 członków, podczas, gdy na początku lat 90., gdy rozpoczęła swoje funkcjonowanie, tworzyło ją jedynie 12 państw. W 2004 roku, podczas największego rozszerzenia, wśród nowych dziesięciu państw członkowskich znalazła się też Polska.

ILUSTRACJA: ROZSZERZENIE UE http://commons.wikimedia.org/wiki/File:EU_accession_map.svg

Unia Europejska jest organizacją stosunkowo „młodą”. Powstała w 1993 roku na mocy Traktatu z Maastricht (Holandia). Niemniej jednak ma ona znacznie starsze korzenie, gdyż wywodzi się z trzech znacznie wcześniej funkcjonujących organizacji: Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (EURATOM) i Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG). W 1967 roku, gdy wszedł w życie tzw. Traktat Fuzyjny, doszło do połączenia instytucji wszystkich trzech wspólnot. Przez następne lata stopniowo przyjmowano do nich nowych członków, zacieśniano także współpracę. W efekcie uformowała się Unia Europejska, której działalność opiera się o na trzech podstawowych filarach:

1. Unia gospodarcza – obejmuje wolny rynek (gwarantuje na mocy traktatu z Schengen tzw. zniesienie granic, a więc swobodę w przepływie osób, towarów, kapitału i wolność miejsca świadczenia usług), unię walutową (wprowadzenie w państwach o stabilnej sytuacji finansowj wspólnej waluty EURO), unię celną (jednolitą politykę w kwestii wysokości stosowanych stawek celnych na produkty sprowadzane spoza Unii), oraz jednolite kryteria m.in. wspierania rolników, kwestii rozwoju najsłabszych regionów i współpracy samorządowej różnych państw, określane mianem polityk wspólnotowych
   
2. Unia polityczna – współpraca odbywa się w ramach wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, gdzie państwa Unii Europejskiej w zakresie praw człowieka, demokracji, pomocy humanitarnej i rozwojowej skierowanej wobec krajów biedniejszych mówią jednym głosem oraz współdziałają w kwestii polityki obronnej i zbrojeniowej.
   
3. Unia policyjno-sądownicza – opiera się na współpracy w zakresie spraw karnych, wymiaru sprawiedliwości i dotyczy walki z przestępczością na skalę międzynarodową oraz rozwiązywania problemów związanych z emigracją.
   

Drugą pod względem wielkości i znaczenia organizacją jest Wspólnota Niepodległych Państw, której powstanie było związane z rozpadem ZSRR. Organizacja rozpoczęła funkcjonowanie w 1991 roku spośród państw europejskich skupia wszystkie wchodzące kiedyś w skład państwa sowieckiego, z wyjątkiem Litwy, Łotwy i Estonii (należą do Unii Europejskiej). Celem jej działania jest współpraca gospodarcza, prowadzenie jednolitej zagranicznej państw członkowskich, przeciwdziałanie przestępczości, a także rozwój wspólnego systemu komunikacyjnego. Najważniejszym państwem, a więc mającym ogromny wpływ na kierunek podejmowanych działań, jest oczywiście Rosja.

PODZIAŁY REGIONALNE

Konsekwencją burzliwych przemian politycznych, ale także różnorodnych wydarzeń historycznych, zróżnicowania kulturowego kontynentu jest wydzielenie w Europie różnorodnych regionów. Często słyszmy o podziałach kontynentu według kryteriów geograficznych, kulturowych w tym religijnych, językowych, politycznych. Dlatego też używane są takie terminy jak: Europa Północna, Południowa, Zachodnia, Wschodnia, Środkowa lub Środkowo-Wschodnia, bałkańska, śródziemnomorska, skandynawska, katolicka, prawosławna, protestancka, alpejska, bałtycka i inne. Podziały te wzajemnie na siebie się nakładają, a granice pomiędzy poszczególnymi regionami nie są jednoznaczne i nie ma pełnej zgodności co do ich przebiegu. Wynika to między innymi z tego, że:

• obszary odrębne kulturowo nie pokrywają się z współcześnie istniejącymi granicami państw, zaś obszar poszczególnych krajów i ich liczba ulegały znaczącym zmianom w ciągu ostatniego tysiąclecia;
  
• Europa została podzielona na dwa bloki – kapitalistyczny i socjalistyczny sprawiły, że część państw przynależne kulturowo do Europy Zachodniej (kraje katolickie – w tym Polska) znalazły się w strefie wpływów ZSRR (gdzie dominuje prawosławie). Fakt ten ma współcześnie bardzo duży wpływ na poziom rozwoju gospodarczego tego regionu;
  
• terytoria wielu państw europejskich wykraczają znacznie swym zasięgiem poza kontynent. Częścią Francji jest np. Polinezja Francuska na Oceanie Spokojnym, kilka wysp położonych w archipelagu Małych Antyli (m.in. Gwadelupa, Martynika) pomiędzy Oceanem Atlantyckim i Morzem Karaibskim, wyspy Wokół Madagaskaru (Majotta, Reunion) zaś Wielkiej Brytanii np. Bermudy, Święta Helena, Falklandy na Oceanie Atlantyckim. Ponadto Cypr, który należy do Unii Europejskiej w całości znajduje się w Azji, a terytorium Rosji, która ze względów kulturowych i historycznych zaliczana jest państw europejskich, sięga wybrzeży Pacyfiku.
  

Najpowszechniej stosowanym podziałem regionalnym Europy jest, ten który uznawany jest przez większość instytucji działających w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych. Uwzględnia on cztery wielkie regiony:

ILUSTRACJA: PODZIAŁ NA REGIONY WG ONZ http://commons.wikimedia.org/wiki/File:European_political_map_%28chopped%29.png

• Europa Północna – obejmuje swym zasięgiem Wyspy Brytyjskie (Wielką Brytanię i Irlandię), kraje bałtyckie (Litwę, Łotwę i Estonię) oraz Państwa Skandynawskie – te, położone na Półwyspie Skandynawskim (Finlandię, Norwegię, Szwecję) i częściowo pokrewne kulturowo (Danię z Wyspami Owczymi i Grenlandią, oraz Islandię);
  
• Europa Południowa – zalicza się do niej państwa trzech wielkich półwyspów: Iberyjskiego (Hiszpanię, Portugalię i Andorę), Apenińskiego (Włochy, Watykan i księstwo San Marino) i Bałkańskiego (obszar dawnej Jugosławii, Albanię i Grecję). Wspólnym mianownikiem dla większości tych krajów jest dziedzictwo Imperium Rzymskiego. Region spajają także powiązania gospodarcze wynikające z położenia w basenie Morza Śródziemnego;
  
• Europa Zachodnia – przynależność do tego regionu wynika zarówno z kwestii geograficznych, politycznych i kulturowych. Tworzą go: państwa Beneluxu (Belgia, Holandia, Luksemburg), większość krajów alpejskich (Austria, Francja, Lichtenstein, Niemcy i Szwajcaria) oraz księstwo Monako. Potocznie często mianem Europy Zachodniej określane są też państwa będące w okresie Zimnej Wojny poza strefą wpływów ZSRR.
  
• Europa Wschodnia – obejmuje bardzo zróżnicowane pod względem kulturowym państwa, a wydzielenie tego obszaru jako jednego dużego regionu ma na celu ułatwienie badań statystycznych. W większości należały one po drugiej wojnie światowej do bloku krajów socjalistycznych. W skład regionu wchodzą: większość krajów słowiańskich położonych na wschodzie Europy (Rosja, Białoruś, Ukraina), w jej środkowej części (Polska, Czechy, Słowacja), oraz na południu (Bułgaria), oraz Mołdawia, Rumunia i Węgry.
  

Oprócz podziału stosowanego w ramach ONZ, często, wśród regionów, wydzielana jest Europa Środkowa lub Europa Środkowo-Wschodnia.

ILUSTRACJE: EUROPA ŚRODKOWA + EUROPA ŚRODKOWO-WSCHODNIA http://images.google.pl/imgres?imgurl=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/Central-Europe-map.png&imgrefurl=http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Central-Europe-map.png&usg=__-ZVeov6irwd3a5A739ZytgPwBEk=&h=422&w=415&sz=9&hl=pl&start=3&um=1&tbnid=P5Bgl_vd2DZ9_M:&tbnh=126&tbnw=124&prev=/images%3Fq%3Dcentral%2Beurope%26as_st%3Dy%26as_rights%3D%28cc_publicdomain%257Ccc_attribute%257Ccc_sharealike%29.-%28cc_noncommercial%257Ccc_nonderived%29%26hl%3Dpl%26safe%3Doff%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG%26um%3D1 +
http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Median_Europe.png (DODAĆ ŁOTWĘ I ESTONIĘ) lub zrobić samemu obie na podstawie: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blank_map_europe.svg

Europa Środkowa to obszar położony pomiędzy Europą Zachodnią i Wschodnią, który posiada szereg cech odróżniających go od pozostałych regionów. W przeciwieństwie do Europy Wschodniej w jej obrębie dominuje katolicyzm. Ponadto tworzą ją państwa, które znajdowały się poza strefą silnego oddziaływania Imperium Rzymskiego i które zostały późno włączone w krąg kultury śródziemnomorskiej. Leżą więc poza zasięgiem Europy Południowej. Do drugiej wojny światowej, w kontraście do liberalnej Europy Zachodniej, w której szeroko propagowane były idee Rewolucji Francuskiej, przeważało tu podejście konserwatywne. Koncepcja wydzielenia Europy środkowej jako osobnego regionu bardzo silnie forsowana była przez Adolfa Hitlera, jako strefy władzy Rzeszy Niemieckiej.
Termin Europa Środkowo-Wschodnia to zbitek dwóch określeń tej części Europy - geograficznego (środkowa) i politycznego (Wschodnia). Obszar traktowany jest zazwyczaj jako strefa, która w zależności od okresu historycznego znajdowała się raz pod wpływami kultury Wschodu, raz Zachodu. Ich cechą wspólną był więc brak stabilności politycznej i wielokrotne zmiany przebiegu granic pomiędzy poszczególnymi państwami. Ponadto wszystkie narody tego regionu były przez dłuższy czas pozbawione własnego państwa (np. Polska po III rozbiorze). Współcześnie do Europy Środkowo-Wschodniej zaliczane są państwa powstałe po rozpadzie bloku socjalistycznego.