Przyrodnicze uwarunkowania rozwoju społeczno-gospodarczego
Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki
Spis treści |
Zróżnicowanie środowiska naturalnego i jego wpływ na rozmieszczenie ludności
Ukształtowanie powierzchni
Australia jest najniższym ze wszystkich kontynentów. Średnia wysokość wynosi tu jedynie 292 m n.p.m. Najniższy punkt stanowi depresja Jeziora Eyre (-16 m n.p.m.), a najwyższy - Góra Kościuszki (2228 m n.p.m.) w Alpach Australijskich.
W budowie kontynentu można wyróżnić cztery główne krainy geograficzne: Wielkie Góry Wododziałowe, Nizinę Środkowoaustralijską, Nizinę Nullarbor oraz Wyżynę Zachodnioaustralijską.
Wielkie Góry Wododziałowe to rozległy łańcuch górski ciągnący się wzdłuż całego wschodniego wybrzeża kontynentu. Wypiętrzone częściowo w fałdowaniu kaledońskim, a częściowo w hercyńskim, góry charakteryzują się asymetrią zboczy - wschodnie stromo opadają w kierunku Pacyfiku, zachodnie zaś są długie i łagodne. Najwyższe wysokości góry osiągają na południu - w Alpach Australijskich.
Na zachód od pasma górskiego znajduje się Nizina Środkowoaustralijska, przez którą przepływają największe rzeki Australii - Murray i Darling. Nizina Nullarbor natomiast roztacza się wzdłuż wybrzeży Wielkiej Zatoki Australijskiej i jest rozległym obszarem, na którym występują zjawiska krasowe.
Wyżyna Zachodnioaustralijska znajduje się w centralnej i zachodniej części Australii zajmuje blisko 2/3 powierzchni kontynentu. Jest na ogół równinna, ale na obrzeżach przechodzi w niewielkie wyniesienia górskie, jak na przykład Góry Hamersley, Góry MacDonnella, czy Góry Musgrave. Na obszarze wyżyny występują też liczne pustynie.
Klimat
Największy wpływ na klimat Australii mają: położenie w międzyzwrotnikowej i umiarkowanej strefie oświetlenia Ziemi, słabe rozczłonkowanie linii brzegowej, brak równoleżnikowych barier orograficznych oraz nieznaczne urozmaicenie ukształtowania powierzchni, a także prądy morskie.
Położenie na półkuli południowej sprawia, że pory roku w Australii są przeciwne do tych, które mamy w Polsce. To znaczy, że gdy u nas trwa lato, w Australii jest zima; gdy u nas trwa jesień, w Australii jest wiosna. Tym samym najcieplejszym miesiącem w Australii jest styczeń, a najchłodniejszym - lipiec. Położenie w bezpośrednim sąsiedztwie Zwrotnika Koziorożca sprawia, że przeważająca część kontynentu znajduje się w zasięgu klimatu zwrotnikowego suchego. Jedynie północne fragmenty kontynentu leżą w strefie klimatów podrównikowych, z czego Półwysep Jork i Ziemia Arnhema także w zasięgu monsunów. Południowe wybrzeża Australii oraz Tasmanię cechuje natomiast klimat podzwrotnikowy morski (śródziemnomorski).
Małe urozmaicenie linii brzegowej, a także bariera Wielkich Gór Wododziałowych na wschodzie sprawia, że pomimo oceanicznego położenia, w Australii dominują wpływy klimatu kontynentalnego. Na klimat oddziaływują też prądy morskie - są to ciepły Prąd Wschodnioaustralijski, który przynosi nad kontynent ciepłe i wilgotne masy powietrza oraz zimny Prąd Zachodnioaustralijski - ochładza on i osusza zachodnie wybrzeża Australii.
Większa część kontynentu australijskiego otrzymuje mało opadów. Ich roczna suma wynosi od ok. 150-300 mm w części zachodniej i centralnej do ok. 1300-1500 mm na północnym i wschodnim wybrzeżu. Największe sumy opadów (powyżej 3000 mm) notuje się na fragmencie północno-wschodniego wybrzeża oraz na Tasmanii.
Rekordy klimatyczne Australii
Najwyższa notowana temperatura: +50,7°C - Oodnadatta, 1960 r.
Najniższa notowana temperatura: -23,0°C - przełęcz Charlotte, 1994 r.
Najwyższa roczna suma opadów: 12461 mm - Bellenden Ker (Queensland), 2000 r.
Warunki wodne
Australia jest najuboższym w wody powierzchniowe kontynentem, co jest konsekwencją oddziaływania na większości terytorium klimatu zwrotnikowego suchego lub wybitnie suchego. Tam właśnie zlokalizowane są liczne pustynie i półpustynie, m.in. Wielka Pustynia Wiktorii, Wielka Pustynia Piaszczysta, Pustynia Gibsona oraz Pustynia Simpsona.
Co więcej, sieć rzeczna w Australii jest bardzo słabo rozwinięta, a większość cieków ma charakter okresowy (tzw. creeks). Najdłuższe rzeki występują w obrębie Niziny Środkowoaustralijskiej i należą do zlewiska Oceanu Indyjskiego - są to rzeka Murray (2570 km) oraz jej dopływ Darling (2735 km), jednakże i one są mało zasobne w wodę. Dużo więcej wody niosą krótkie rzeki o znacznych spadkach, spływające ze wschodnich stoków Wielkich Gór Wododziałowych. Często ujścia tych rzek do Oceanu Spokojnego mają charakter estuariów, co przyczyniło się do lokalizacji w tych miejscach portów morskich (np. Brisbane i Sydney).
Około 60% terytorium Australii to obszar bezodpływowy. W jego obrębie znajduje się m.in. największy zbiornik wodny kontynentu, czyli Jezioro Eyre, którego powierzchnia jest zależna od ilości opadów atmosferycznych (maksymalnie wynosi ona ok. 9,5 tys. km2).
Z racji na ubogie zasoby wód powierzchniowych, wielkie znaczenie dla gospodarki człowieka na obszarze Australii mają wody podziemne. Szczególna uwaga należy się licznym basenom (nieckom) artezyjskim, które łącznie obejmują ok. 1/4 powierzchni kontynentu (największy jest Wielki Basen Australijski - ma on powierzchnię ok. 5 razy większą od Polski!). W takich nieckach występuje specyficzny układ warstw skalnych, na przemian przepuszczalnych i nieprzepuszczalnych, przez co zalegająca tam woda podlega ciśnieniu hydrostatycznemu. Gdy dojdzie do przebicia górnej warstwy nieprzepuszczalnej, następuje samoczynne wydostawanie się wody na powierzchnię, tzw. studnia artezyjska. Problemem w wykorzystaniu wód podziemnych jest jednak ich zasolenie - woda nadaje się jedynie do pojenia owiec, których hodowla jest podstawą gospodarki Australii.
Rozmieszczenie ludności w Australii
Spośród wszystkich zamieszkanych kontynentów, Australia ma najmniejszą gęstość zaludnienia - jest to niespełna 3 osoby na km2. Obszar nieco mniejszy od Europy w 2010 roku zamieszkiwały jedynie 23 miliony osób, czyli ponad 30 razy mniej niż w Europie!
Niekorzystne warunki przyrodnicze w zachodniej i centralnej części kontynentu - brak zasobów wody, bardzo gorący i suchy klimat, liczne pustynie - sprawiają, że bardzo rozległe obszary są praktycznie niezamieszkane. Słabo zaludnione są także północne wybrzeża Australii - tam z kolei panuje gorący i wilgotny klimat niesprzyjający osiedlaniu się przez ludzi. Najłagodniejszy klimat, najlepsze warunki wodne oraz glebowe występują w południowo-wschodniej części kontynentu, dlatego też koncentruje się tam najwięcej ludności. Tam też znajdują się największe miasta Australii: Sydney (4,5 mln mieszkańców), Melbourne (4,0 mln mieszkańców) i Adelaide (1,1 mln mieszkańców). Inne duże aglomeracje to Brisbane (1,9 mln mieszkańców) na wschodnim wybrzeżu oraz Perth (1,6 mln mieszkańców) w południowo-zachodniej części kontynentu.
Co ciekawe, stolica Australii - Canberra jest dopiero ósmym pod względem liczby mieszkańców ośrodkiem miejskim - mieszka tam ok. 350 tysięcy osób.
W Australii aż 89% ogółu mieszkańców koncentruje się w miastach. Innymi słowy, współczynnik urbanizacji dla Australii wynosi 89%.
Australijskie społeczeństwo jest bardzo zróżnicowane. Blisko 90% osób ma pochodzenie europejskie - są to potomkowie imigrantów, którzy niegdyś przybyli do Australii m.in. z Wielkiej Brytanii, Irlandii, Niemiec, Włoch czy Polski. Zamieszkują oni głównie wielkie ośrodki miejskie. Około 8% ludności wywodzi swe korzenie z Azji, przede wszystkim z Chin, Indii, Wietnamu i Filipin. Jedynie 2,5% ogółu ludności to Aborygeni, czyli rdzenni mieszkańcy Australii, którzy zamieszkują rozległe, słabo zaludnione i nieurodzajne obszary Australii Północnej i Zachodniej.
Nazwa Aborygeni oznacza "ci, którzy byli tu od początku". Aborygeni przywędrowali do Australii około 45-60 tysięcy lat temu, czyli na długo przed przybyciem Europejskich osadników. Prowadzili oni koczowniczy tryb życia, zajmując się myślistwem (tradycyjną bronią służącą do polowań był bumerang) i zbieractwem. Przez wieki Aborygeni w pokoju kultywowali swoją kulturę, tradycję, wierzenia i obrzędy religijne, ale w XIX wieku, na skutek licznych konfliktów z białymi osadnikami, z braku pożywienia i z powodu nieznanych chorób zaczęli wymierać. Od momentu utworzenia państwa australijskiego byli też uznawani za ludzi gorszej kategorii. Dopiero w drugiej połowie XX wieku otrzymali pełnię praw obywatelskich. Dzisiaj Aborygeni zamieszkują głównie w rezerwatach, chociaż część z nich zasymilowała się ze społeczeństwem oraz zaangażowała się w promowanie kultury aborygeńskiej. W Australii mieszka obecnie około 520 tysięcy osób pochodzenia aborygeńskiego.
Surowce mineralne Australii - rola w rozwoju gospodarki państwa
Australia jest kontynentem niezmiernie obfitym we wszelkiego rodzaju bogactwa naturalne, które można znaleźć na praktycznie całym jego terytorium. Ich wydobycie i eksport jest też ważnym źródłem dochodów - w 2009 roku dało ono ok. 5,6% PKB Australii. Surowce są eksportowane przede wszystkim do krajów Azji Wschodniej, czyli np. Chin i Japonii.
Do najbogatszych zasobów Australii należą:
- rudy metali: żelazo, nikiel, złoto, srebro, miedź, cynk, ołów, boksyty (rudy glinu),
- surowce energetyczne: węgiel kamienny, uran, gaz ziemny, ropa naftowa, łupki bitumiczne,
- kamienie szlachetne: diamenty, opale, szafiry.
Tabela - wydobycie w 2008(2009?) - miejsce na świecie
Australijska gorączka złota. Złoża złota zostały odkryte w Australii w połowie XIX wieku, szybko stając się źródłem bogactwa wielu osadników. W połowie lat 1850-tych z Australii pochodziło 40% światowej produkcji złota. Chęć wzbogacenia się sprawiła, że do Australii zaczęła masowo napływać ludność z Wielkiej Brytanii, co spowodowało, że w ciągu 10 lat liczba białej ludności Australii wzrosła blisko 3-krotnie!
Współcześnie Australia jest drugim największym producentem złota na świecie, pod względem wielkości wydobycia ustępując jedynie Chinom.
