Geosfery Ziemi i ich wzajemne zależności
Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki
Na całokształt krajobrazu naturalnego składa się szereg komponentów. Zdjęcie ilustrujące fragment Tatr ukazuje ich różnorodność. Decydujące są w tym przypadku: rzeźba terenu i formacje skalne budujące podłoże, szata roślinna, wody płynące i wody zmagazynowane w postaci śniegu. Istotna jest też pogoda - inaczej to samo miejsce wygląda, gdy jest bezchmurne niebo, inaczej zaś podczas występowania opadów i mgieł. Elementy tworzące całość środowiska przyrodniczego nazywamy geosferami; są to:
- powłoka skalna - litosfera
- organizmy żywe: flora (szata roślinna) i fauna (zwierzęta) - biosfera
- wody występujące na Ziemi (także w postaci śniegu i lodowców) - hydrosfera
- gazowa powłoka Ziemi, obejmująca pas sięgający kilkaset kilometrów od powierzchni Ziemi - atmosfera
Formowanie geosfer wiąże się z początkami istnienia naszej planety. Jednak ich właściwości ulegały zmianom w różnych okresach.
Ilustracja – schemat przedstawiający poszczególne geosfery w postaci figur geometrycznych, zachodzących na siebie – kolory, obszary zachodzące – w pasy kolorowe – tak jak geosfery
Choć geosfery są oddzielnymi składowymi środowiska przyrodniczego Ziemi, poprzez wymianę energii i materii oddziałują na siebie wzajemnie. Przykładem przenikania się wszystkich geosfer: powłoki skalnej, wody, powietrza i związków organicznych - jest cienka (średnio 1-1,5 m) warstwa gleby, pedosfera. Zależności pomiędzy poszczególnymi geosferami jest wiele, a niektóre z nich ilustrują podane poniżej przykłady pokazujące ciągi przyczynowo-skutkowe oddziaływań.
W wyniku wybuchów wulkanów dochodzi często do emisji dużej ilości pyłów i trujących gazów, które zmieniają stan atmosfery oraz mogą mieć wpływ na globalną temperaturę powietrza. (litosfera -> atmosfera)
Różnego rodzaju pyły są tzw. jądrami kondensacji, wokół których przy obniżającej się temperaturze ulega skropleniu para wodna zawarta w powietrzu. (atmosfera -> hydrosfera)
W wyniku opadów zmienia się poziom wód oraz tempo ich przepływu w rzekach, co wpływa na siłę, z jaką woda może niszczyć i podmywać brzegi. (hydrosfera -> litosfera)
W przypadku silnego zanieczyszczenia wody np. związkami siarki (pochodzącymi także z erupcji wulkanicznych) powstają kwaśne deszcze. Powodują one obumieranie roślinności oraz rozpuszczanie wielu rodzajów skał. (hydrosfera, atmosfera -> biosfera, litosfera)
Najwięcej energii słonecznej otrzymuje strefa międzyzwrotnikowa, co skutkuje wysokimi temperaturami powietrza. W związku z tym w rejonie równika, gdzie Słońce dwukrotnie góruje w zenicie, następuje silne parowanie. W atmosferze para wodna powoduje ochładzanie powietrza i ulega skropleniu. Im wyżej, tym ochłodzenie jest większe, przez co tworzą się rozbudowane w pionie warstwy chmur. Dają one intensywne opady deszczu, wpływające z kolei na tworzenie się bagien. (atmosfera -> hydrosfera)
Opady te powodują wymywanie różnorodnych związków z gleby, która jest stosunkowo płytka i mało żyzna. (hydrosfera -> pedosfera).
Jednocześnie opady umożliwiają przeobrażanie się skał, poprzez ich częściowe rozpuszczanie i zmianę składu chemicznego. W ten sposób powstają złoża boksytów. Są to skały będące podstawowym źródłem aluminium (glinu). Z racji niewielkiej wagi są one powszechnie używane w produkcji różnego rodzaju środków transportu np. niektórych części samochodowych czy ram do rowerów. (atmosfera, hydrosfera -> litosfera)
Warunki klimatyczne (temperatura i opady) umożliwiają też bujny rozwój roślinności; dzięki nim wegetacja trwa cały rok, a lasy występujące w tym rejonie są zawsze zielone. (atmosfera, hydrosfera -> biosfera)
