Geografia:Gimnazjum/Geosfery Ziemi i ich wzajemne zależności

Edytuj
Komentarze              Archiwum wersji (wszystkie edycje)

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

Tatry

Na całokształt krajobrazu naturalnego składa się szereg komponentów. Zdjęcie ilustrujące fragment Tatr ukazuje ich różnorodność. Decydujące są w tym przypadku: rzeźba terenu i formacje skalne budujące podłoże, szata roślinna, wody płynące i wody zmagazynowane w postaci śniegu. Istotna jest też pogoda - inaczej to samo miejsce wygląda, gdy jest bezchmurne niebo, inaczej zaś podczas występowania opadów i mgieł. Elementy tworzące całość środowiska przyrodniczego nazywamy geosferami; są to:

  • powłoka skalna - litosfera
  • organizmy żywe: flora (szata roślinna) i fauna (zwierzęta) - biosfera
  • wody występujące na Ziemi (także w postaci śniegu i lodowców) - hydrosfera
  • gazowa powłoka Ziemi, obejmująca pas sięgający kilkaset kilometrów od powierzchni Ziemi - atmosfera

Formowanie geosfer wiąże się z początkami istnienia naszej planety. Jednak ich właściwości ulegały zmianom w różnych okresach.

Ilustracja – schemat przedstawiający poszczególne geosfery w postaci figur geometrycznych, zachodzących na siebie – kolory, obszary zachodzące – w pasy kolorowe – tak jak geosfery

Choć geosfery są oddzielnymi składowymi środowiska przyrodniczego Ziemi, poprzez wymianę energii i materii oddziałują na siebie wzajemnie. Przykładem przenikania się wszystkich geosfer: powłoki skalnej, wody, powietrza i związków organicznych - jest cienka (średnio 1-1,5 m) warstwa gleby, pedosfera. Zależności pomiędzy poszczególnymi geosferami jest wiele, a niektóre z nich ilustrują podane poniżej przykłady pokazujące ciągi przyczynowo-skutkowe oddziaływań.

Przykład 1

W wyniku wybuchów wulkanów dochodzi często do emisji dużej ilości pyłów i trujących gazów, które zmieniają stan atmosfery oraz mogą mieć wpływ na globalną temperaturę powietrza. (litosfera -> atmosfera) Różnego rodzaju pyły są tzw. jądrami kondensacji, wokół których przy obniżającej się temperaturze ulega skropleniu para wodna zawarta w powietrzu. (atmosfera -> hydrosfera) W wyniku opadów zmienia się poziom wód oraz tempo ich przepływu w rzekach, co wpływa na siłę, z jaką woda może niszczyć i podmywać brzegi. (hydrosfera -> litosfera) W przypadku silnego zanieczyszczenia wody np. związkami siarki (pochodzącymi także z erupcji wulkanicznych) powstają kwaśne deszcze. Powodują one obumieranie roślinności oraz rozpuszczanie wielu rodzajów skał. (hydrosfera, atmosfera -> biosfera, litosfera)

Przykład 2

Najwięcej energii słonecznej otrzymuje strefa międzyzwrotnikowa, co skutkuje wysokimi temperaturami powietrza. W związku z tym w rejonie równika, gdzie Słońce dwukrotnie góruje w zenicie, następuje silne parowanie. W atmosferze para wodna powoduje ochładzanie powietrza i ulega skropleniu. Im wyżej, tym ochłodzenie jest większe, przez co tworzą się rozbudowane w pionie warstwy chmur. Dają one intensywne opady deszczu, wpływające z kolei na tworzenie się bagien. (atmosfera -> hydrosfera) Opady te powodują wymywanie różnorodnych związków z gleby, która jest stosunkowo płytka i mało żyzna. (hydrosfera -> pedosfera). Jednocześnie opady umożliwiają przeobrażanie się skał, poprzez ich częściowe rozpuszczanie i zmianę składu chemicznego. W ten sposób powstają złoża boksytów. Są to skały będące podstawowym źródłem aluminium (glinu). Z racji niewielkiej wagi są one powszechnie używane w produkcji różnego rodzaju środków transportu np. niektórych części samochodowych czy ram do rowerów. (atmosfera, hydrosfera -> litosfera) Warunki klimatyczne (temperatura i opady) umożliwiają też bujny rozwój roślinności; dzięki nim wegetacja trwa cały rok, a lasy występujące w tym rejonie są zawsze zielone. (atmosfera, hydrosfera -> biosfera)