Geografia:Gimnazjum/Czynniki klimatotwórcze.

Skopiowano ze stron roboczych projektu Wolne Podręczniki

Klimat – jest to charakterystyczny dla określonego obszaru układ warunków pogodowych. Klimat określany jest na podstawie wieloletnich obserwacji, a co najmniej 10 – letnich. Pojęcie klimatu odnosi się do okresów długich, liczących wiele dziesiątków lat. Nazwa klima, znana od czasów Hipokratesa, pochodzi od greckiego wyrazu klinein oznaczającego nachylenie i związana jest z nachyleniem promieni słonecznych w stosunku do powierzchni Ziemi.

Nauka o klimacie to klimatologia. Korzysta ona z obserwacji i pomiarów meteorologicznych. Klimatolodzy uśredniają wartości mierzonych przez wiele lat poszczególnych składników pogody. Elementy klimatu są to zatem np.: średnia miesięczna lub roczna temperatura powietrza, roczna suma opadów, dominujące kierunki wiatrów itp.

Geograficzne czynniki klimatotwórcze:

1.szerokość geograficzna, 2.ukształtowanie powierzchni, 3.odległość od mórz i oceanów, 4.prądy morskie, 5.rodzaj i barwa podłoża, 6.szata roślinna.

Szerokość geograficzna wpływa na ilość docierającego do powierzchni Ziemi promieniowania. Im wyższe szerokości geograficzne tym mniejszy jest kąt padania promieni słonecznych i tym samym niższe są wartości temperatury. Kulisty kształt Ziemi i ruch obiegowy wpływają na zróżnicowanie warunków termicznych na Ziemi w ciągu roku i w konkretnym momencie.

Ukształtowanie powierzchni wpływa na zróżnicowanie temperatury, wilgotności powietrza oraz rozkład i wielkość opadów. Łańcuchy górskie stanowią bariery dla mas powietrza, np. Himalaje blokują napływ wilgotnego powietrza z nad Oceanu Indyjskiego w głąb Azji.Z kolei niziny umożliwiają swobodny przepływ powietrza, np. ciepłe powietrze z nad Zatoki Meksykańskiej dociera w lecie daleko na północ Ameryki, a w zimie – powietrze arktyczne napływa aż po stany południowe USA. Bariera górska wymusza ruch powietrza do góry. Powietrze ochładza się o 0,6C co 100 m. Na pewnej wysokości para wodna skrapla się, tworzy chmury i na stokach dowietrznych powstaje opad zwany opadem orograficznym. Spadek temperatury wraz z wysokością powoduje, że obszary wyżynne i górskie charakteryzują się niższą temperaturą powietrza niż niziny leżące na tej samej szerokości geograficznej. W górach i na wyżynach na temperaturę powietrza wpływa także ekspozycja stoków. Stoki południowe są cieplejsze od stoków północnych. W czasie odwilży szybciej topnieje śnieg zalegający na stokach południowych.

Odległość od mórz i oceanów wpływa na wilgotność powietrza, wielkość opadów i różnice temperatury w ciągu roku. Nad morzem amplitudy dobowe i roczne temperatury powietrza są mniejsze niż w głębi lądu. Lata są chłodniejsze, a zimy cieplejsze niż wewnątrz kontynentu. Klimat morski jest zatem łagodniejszy od klimatu kontynentalnego, w którym lato bywa upalne, ale zima surowa. Wraz z oddaleniem od morza maleje wilgotność powietrza, zachmurzenie i ilość opadów.

tabela: porównanie danych klimatycznych z typu klimatu morskiego i kontynentalnego

Mapa prądów morskich (1943 r.)

Prądy morskie wpływają na klimat wybrzeży kontynentów. Prądy ciepłe, przemieszczające masy wody z niższych szerokości geograficznych ku wyższym powodują wzrost temperatury powietrza i zwiększenie wielkości opadów. Prądy zimne – płynące z wyższych szerokości geograficznych ku strefie okołorównikowej wpływają na spadek temperatury powietrza i utrudniają powstawanie opadów. W strefie wyżów zwrotnikowych zimne prądy morskie przyczyniają się do powstawania mglistych pustyń nadbrzeżnych (np. Prąd Benguelski opływa bardzo sucha pustynię Namib, a Prąd Peruwiański – pustynię Atacama). Ciepły Prąd Norweski umożliwia całoroczne funkcjonowanie portu w Narwiku, pomimo jego położenia poza kołem podbiegunowym.

tabela: prądy ciepłe i zimne

mapa: prądy morskie

Rodzaj i barwa podłoża. Zbiorniki wodne nagrzewają się powoli, ale dłużej niż lądy oddają ciepło. Powierzchnie lądowe szybko się nagrzewają i szybko tracą ciepło. W związku z tym w lecie oraz podczas dnia nad wodą jest chłodniej niż w głębi lądu, zaś w nocy i w zimie – cieplej. Barwa podłoża wpływa na ilość pochłanianego promieniowania. Skały ciemne nagrzewają się silniej od jasnych. Powierzchnia lodowca lub pokrywa śnieżna odbija większą część padającego na nią promieniowania, natomiast ciemne tafle jezior i mórz charakteryzują się małym albedo. Szata roślinna ma ograniczony zasięg oddziaływania, wpływa na temperaturę, wilgotność powietrza i siłę wiatru. Zwarta pokrywa roślinna zatrzymuje wilgoć. Latem w lesie jest chłodniej niż na obszarze porośniętym niska roślinnością, zimą – odwrotnie. W lesie siła wiatru jest słabsza niż na terenach otwartych.

rysunki: odbicie prom. słon. od różnych powierzchni